Вакцинация — адамзат тарихындағы денсаулық сақтау саласындағы ең үлкен жетістіктердің бірі. Вакцина жыл сайын әлемде 2,5 миллионнан астам бала өлімінің алдын алуға көмектеседі. Сонымен қатар қолда бар вакциналармен иммундау жыл сайын балалар арасындағы қосымша 2 миллион өлімнің алдын алады. Сол себептен де қазіргі таңда еліміз вакциналауға ерекше басымдық беріп отыр. Бұл әсіресе қазіргідей пандемия жағдайында өте маңызды. Осы орайда аталмыш сала мамандары — «СМУ» КеАҚ жұқпалы аурулар және иммунология кафедрасының меңгерушісі, медицина ғылымдарының кандидаты, инфекциялық дәрігер Сәуле Маукаева мен «СМУ» КеАҚ профессоры Гүлнар Нуралинованың коронавирус ауруының алдын алуда вакцинацияның маңызы жайлы пікірлерін білген едік.
Жалпы, COVID -19 пандемиясы адамдарға жұқпалы аурулардың қаншалықты қауіпті екенін және вакцинация қалыпты жағдайға оралудың жалғыз жолы болуы мүмкін екенін түсіндірді. Жаңа коронавирус — бұл жаппай вакцинацияның жеңе алатын алғашқы жауы емес. Вакциналар адамдардың өмірін қалай өзгерткеніне бірнеше мысал келтірейік.
Шешек. Ертедегі шешек ауруынан зардап шеккендердің саны есептелген жоқ. Тек 20-шы ғасырда аусыл 300 миллионнан астам адамның өмірін қиды. Ғасырлар бойы адамдар аусылға ем іздеді, ақыры, алғашқы вакцина пайда болды.
Болжам бойынша, аурудың жасанды индукцияланған жеңіл түрі адам бойында иммунитет тудыруы мүмкін деген ой Қытайда пайда болды. Онда адамдар аусылмен ауыратын науқастардың ұсақталған қотырларынан жасалған ұнтақты деммен мұрындары арқылы жұтты. Сонымен қатар ағылшын фермерлері сиыр ауруының адамға жұғатынын, бірақ өлімге әкелмейтінін байқады. Бұл құбылысты зерттегеннен кейін дәрігер Эдвард Дженнер сенімді және қауіпсіз вакцина жасады. 1796 жылы 14 мамырда Дженнер оны сегіз жасар фермердің баласына салды, ол қартайғанша өмір сүрген.
Енді жоғарыда есімдері аталған қос маманның келтірген деректеріне сүйенелік. 1967 жылы ДДҰ аусылға қарсы вакцинацияның жаппай бағдарламасын бастады және 1980 жылы 8 мамырда ДДҰ жердегі шешек ауруының жойылғандығы туралы жариялады. Бұл — әзірге адамның инфекцияны жеңген жалғыз жеңісі.
Шамамен жүз жыл өткен соң, Луи Пастер Дженнерді құрметтеп, жасанды иммунитеттің вакциналарын құру принципіне негізделген барлық екпелерді вакцина деп атауды ұсынды. Вакцина француздың vache — «сиыр» деген сөзінен шыққан.
Полиомиелит. Полиомиелитпен, негізінен, 5 жасқа дейінгі балалар ауырады. Ауыз арқылы ағзаға енетін вирус жүйке жүйесіне әсер етіп, көбінесе паралич тудырады. Вирус, негізінен, аяққа әсер етеді, бірақ әрбір оныншы науқас өкпе бұлшықеттерінің параличі салдарынан тұншығудан қайтыс болады. 1952 жылы америкалық дәрігер Джонас Салк полиомиелитке қарсы вакцина жасады. 1961 жылы оның әріптесі Альберт Сейбин вакцинаның инъекция арқылы емес, жұту арқылы алуға болатын жетілдірілген нұсқасын ұсынды. 1988 жылы ДДҰ бүкіл әлем бойынша полиомиелитті жою бағдарламасының басталғанын жариялады. Вирустың эндемиялық таралуы Ауғанстанда, Нигерияда және Пәкістанда жалғасуда (жылына ондаған адам жұқтырады). Сарапшылардың бағалауы бойынша, полиомиелитке қарсы вакцинаның арқасында әлемде бір жарым миллион адам тірі қалып, 18 миллион адам жүре алады.
Туберкулез. 19-шы ғасырда туберкулезден Еуропаның ересек тұрғындарының шамамен төрттен бірі қайтыс болды. 20-шы ғасырдың басында француз ғалымдары Альберт Калметт пен Камилл Герин туберкулездің алдын алу және ауыр түрлерінің қаупін азайту мүмкіндігі туралы айтып, әлсіреген тірі сиыр туберкулез таяқшасы штамына негізделген алғашқы вакцина — БЦЖ (BCG — Bacille Calmette-Guerin) жасады.
Қызылша. Вакцина ойлап табылғанға дейін қызылша жылына орта есеппен 2,6 миллион адамның өмірін жалмады. Бірақ оны жеңу мүмкін болмады. Өйткені инфекцияның жоғары болуына байланысты ұжымдық иммунитеті адамдардың 95%-ы вакцинацияланған кезде ғана пайда болады. Қызылшаға қарсы вакцинация — сәттіліктің де, сәтсіздіктің де мысалы. Африкада әлем назарын аударған Эбола ауруы 20 мыңға жуық адамның өмірін қиды. 2019 жылы қызылшадан 207,5 мың адам көз жұмды. Дегенмен 1963 жылдан бері қызылшаға вакцина бар. Әлемде соңғы жылдары қызылша ауруы вакцинацияға қарсы қозғалыстың салдарынан қайта өсе бастады.
Вакцинация немесе белсенді иммундау — вирустық және бактериялық жұқпалы аурулардың жаппай алдын алу үшін әлемде кеңінен қолданылатын әдіс. Бұл ауруды емдемейді, бірақ оның дамуына жол бермейді.
Вакцина — иммундық реакцияны тудыруы мүмкін түрлі инфекциялардың әлсіреген немесе жойылған қоздырғыштары немесе олардың жекелеген бөліктері (антигендері) бар дәрілер. Біздің иммунитетіміз вакцинаға инфекция сияқты әсер етіп, бізді болашақта қорғайтын антиденелер шығарады. Ал вакцинаның өзі ауруды тудыруы мүмкін емес. Вакцинацияға жағымсыз реакциялардың қаупі табиғи инфекцияның асқыну қаупінен асып түседі. Инфекцияны имитациялау арқылы вакцина иммундық жүйені дайындайды. Иммундау иммундық реакция тудырып, оның көмегімен вакцина ұзақ мерзімді қорғанысты (иммунитетті) дамытады. Ол, әдетте, көптеген табиғи инфекциялардан кейін пайда болады.
Вакциналардың түрлері.
- Тірі әлсіреген вакциналар. Олардың құрамында әлсіреген тірі микроорганизм бар (полиомиелит, қызылша, паротит, қызамық, туберкулезге қарсы вакциналар).
- Инактивті вакциналар. Олардың құрамында «өлтірілген» микроорганизм бар (көкжөтелге, құтыруға, А вирусты гепатиті мен полиомиелитке қарсы вакциналар).
- Суббірлік вакциналар. Мұндай дәрі-дәрмектердің құрамына тұтас микроорганизмдер кірмейді. Оның құрамында жасуша қабырғасының жеке компоненттері немесе қоздырғыштың басқа бөліктері (көкжөтелге вакциналар, менингококк инфекциясы және т.б.) бар.
- Токсоидты вакциналар. Олардың құрамында белсенді емес бактериялық токсиндер бар (дифтерия мен сіреспеге қарсы вакциналар)
- Рекомбинантты вакциналар. Олар, қауіпті микроорганизмнің генетикалық материалы ашытқыға салынған кезде, гендік инженерия әдістерімен өндіріледі. Содан кейін модификацияланған ашытқы вакцинаға қажетті антиген протеиндерін шығарады. Мысал ретінде В вирустық гепатитіне және адамның папиллома вирусына қарсы вакциналарды айтуға болады.
Вакциналарға деген сенімсіздік және вакцинациядан бас тарту — әлемнің 187 елінде кездесетін денсаулық сақтау саласындағы ең күрделі 10 проблеманың бірі. 2014 — 2017 жылдары ДДҰ вакцина алмаудың негізгі себептерін анықтады. Ата-аналардың шамамен үштен бір бөлігі вакцинаға деген сенімсіздігін, яғни вакцинацияның қаупі мен артықшылығы арасындағы тепе-теңдікті түсінбейтіндігін көрсеткен. Сонымен қатар вакцинадан бас тарту діни себептерге және әлеуметтік ортаға, сондай-ақ вакцина туралы білімнің болмауына байланысты екені анықталды.
Бұл проблема Қазақстанда да бар. 2019 жылы 13 000-нан астам қазақстандық қызылша ауруына шалдықты. Олардың көпшілігі — вакцина алмаған жас балалар. Елімізде вакциналардан бас тартқандар саны өсуде. Егер 6-7 жыл бұрын 3000-ға жуық жағдай тіркелсе, былтыр бұл көрсеткіш 7 есеге өсті. 2020 жылы 22 291 адам вакцинациядан бас тартқаны анықталды. Бас тарту себептері де өзгеруде. Егер бұрын көпшілігі діни себептермен байланыстырса, қазір жартысынан көбі (57%) жеке сенім мәселесін алға тартады. Бас тартқандардың үштен бірінен аз бөлігі (23%) діни себептерді, ал шамамен 20% -ы вакцинаға деген сенімсіздік пен БАҚ-тағы жағымсыз ақпараттарды алға тартқан.
— Иммундау адамдардың жеке мәселесі болып қала алмайды. Вакцинация халықтың 90-95% -нан астамын қамтыған кезде індеттің жаппай таралуын болдырмауға кепілдік береді.
Бұл жағдайда қарсы көрсетілімдері бар адамдар ауруға шалдығу қаупін ескере отырып, екпеден бас тарта алады. Қоздырғыштың таралуы басылған кезде, вакцинацияланбаған адамның өзінде инфекцияны жұқтыратындай жағдай болмайды.
Әлемде вакцинацияның тиімділігін арттыру және ықтимал жанама әсерлерін одан әрі азайту бойынша жұмыс жүргізілуде. Мұның бәрі вакциналарды дербестендіруге бағытталған логикалық жолмен жүреді. Бүгінгі күні профилактикалық медицинаның рөлі артып келеді. Мұнда вакцинация үлкен маңызға ие. Медицина саласындағы соңғы жетістіктердің нәтижесінде қатерлі ісікке қарсы бірқатар жеке вакциналар – меланомаға қарсы пептидтік вакцина пайда болды, — дейді бұл орайда бізге пікір білдірген мамандар.
2021 жылдың 1 ақпанынан бастап Қазақстан Республикасында Ресейде өндірілген Gam-COVID-Vac вакцинасын (Sputnik V) қолдана отырып, КВИ-ге қарсы екпе салу басталды. Одан кейін Қарағанды фармацевтикалық кешенінде өндірілген Gam-COVID-Vak вакцинасы қолданысқа енеді.
2021 жылдың екінші тоқсанынан бастап вакцинация процесіне отандық QazCovid-In препаратын қосу жоспарланып отыр. Вакцинация ерікті және ақысыз жүргізіледі. Стационарлардан басқа, вакцинацияның жылжымалы пункттері де бар. Вакцинацияда сандық технологиялар белсенді қолданылады. Осылайша, вакцинацияланған адамдарды есепке алу және бақылау үшін «Ковидке қарсы куәлік» жасалды. «Электрондық үкімет» порталында «Вакцинацияға тіркеу» қызметі іске қосылды. Ұжымдық иммунитетке жету үшін вакцинамен халықтың 80%-ы қамтылуы қажет.
Вакцина профилактикасы — әр түрлі жұқпалы аурулардың алдын алудағы ең тиімді әдіс. Аурудың алдын алып, қорғанған дұрыс! Міне, кәсіби мамандардың семейліктерге айтар ұсынысы мен кеңесі осындай.
Жадыра ТӨЛЕГЕНҚЫЗЫ, «Семей таңы»
