2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап детемир инсулинін жеткізу тоқтатылады. Ал деглудек инсулині тек балалар мен жүкті әйелдерге ғана қолжетімді. Қант диабетінің әлеуметтік маңызы бар аурулар тізімінен шығарылуын көпшілік түсінбей дал…
Қант диабеті – әлем бойынша миллиондаған адамның өмір сүру сапасына тікелей әсер ететін күрделі әрі созылмалы дерт. Қазақстанда бұл диагнозбен өмір сүріп жатқан азаматтар саны жылдан-жылға артып келеді. Соңғы уақытта елімізде диабетпен ауыратын адамдардың өз өмірлеріне қатысты алаңдаушылығы тіпті ерекше болып тұр. Өйткені 2025 жылғы 14 шілдеде қабылданған №206-VIII ҚР Заңына сәйкес, қант диабеті әлеуметтік маңызы бар аурулар санатынан алынып тасталды. Бұл ретте заңнамада нақты анықталмаған «жасөспірім жастағы балалар» деген түсініксіз термин қолданылған. «Мұндай тұжырым заңнамаға сенімділікті төмендетіп қана қоймай, мыңдаған бала мен жасөспірімді емделу құқығынан айыруы мүмкін», – дейді медицина ғылымдарының кандидаты, Қазақстандық қант диабетін зерттеу қоғамының төрағасы Жанай Ақанов.
Инсулинге тәуелді науқастар бұл қадамды мемлекет тарапынан пациенттерді қолдаудан бас тарту деп қабылдауда. Ресми деректерге сүйенсек, елдегі ересек тұрғындар арасында 2-типті қант диабетінің таралуы 8,2 пайызды құрайды, бұл — шамамен 1 640 000 адам деген сөз. Аталған аурудан туындайтын асқынулар, мүгедектік пен өлім жағдайларынан экономикаға келетін жыл сайынғы шығын көлемі 436 миллиард теңгеден асады екен.
Аталған мәселе инсулинге тәуелді қант диабетімен ауыратын мыңдаған азаматтардың өміріне тікелей әсер ететіні белгілі. Қолданыстағы инсулин көптеген науқастар үшін тиімділігі дәлелденген, қандағы глюкоза деңгейін тұрақты ұстап тұруға мүмкіндік беретін маңызды дәрілік зат.
Сонымен қатар қант диабеті – жүрек-қан тамырлары ауруларының, инфаркт пен инсульттің негізгі себептерінің бірі. Осы орайда қант диабетін әлеуметтік маңызы бар диагноздар қатарынан алып тастау ондаған мың науқасты жүйелі медициналық қолдаудан айыру деп білеміз.
Бұл жағдай инсулинге тәуелді науқастарды қатты алаңдатуда. Қант диабетінің әлеуметтік маңызы бар аурулар тізімінде болуы тек дәрі-дәрмекпен қамтуды ғана емес, сонымен қатар тегін тексерулер, диспансерлік бақылау, оңалту шараларын да қамтамасыз етеді. Қант диабеті – бұл жай ғана диагноз емес, бұл дертпен күн сайын күресіп жүрген мыңдаған адамдардың тағдыры. Сондықтан адамдардың денсаулығы мен өмір сапасына қатысты маңызды мәселеге байланысты тағдырлы шешім қабылдамас бұрын қоғаммен ашық диалог орнату қажет болатын. Денсаулық сақтау саласындағы мұндай елеулі өзгерістердің халықпен кеңеспей шешілуі осы дертпен жылдар бойы алысып келе жатқан науқастар тағдырын аяқасты ету деп білемін.
Инсулинді алып тастап, қаржыны үнемдеген кімге тиімді? Қант диабетімен күресуге арналған негізгі құрал – инсулинді науқастарға тегін беруді тоқтату себебі қаржыны үнемдеу үшін екені белгілі. Бірақ бұл үнемнің құны қаншаға түсер екен? Бұл – мыңдаған адамның денсаулығы, өмірі. Мысалы, міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру (МӘМС) жүйесіне еліміздегі әрбір еңбекке қабілетті азамат ай сайын жарна төлейді. Бірақ сол жарнаның игілігін шын мәнінде көріп жатқан халық көп пе? Көпшілігі жылдап дәрігерге жүгінбейді, кейбірі ақылы емханалардың табалдырығын тоздырып жүр. Ендеше, халық төлеп жатқан қаржы қайда кетіп жатыр? Неліктен науқасқа қажетті инсулинді МӘМС есебінен қамтамасыз етпеске? Бұл да қоғамды алаңдатқан орынды сұрақ.
Қант диабеті – тек қандағы қант мөлшерін реттеумен ғана шектелетін дерт емес. Бұл – адамның бүкіл ағзасына әсер ететін күрделі сырқат. Сөзіміздің басында айтып кеткендей, диабетпен ауыратын науқастардың жүрек-қан тамырлары, қан қысымы, тері, көру қабілеті сияқты қосымша ауруларға төтеп беру қабілеті әлсіз болғандықтан, инсулиннен үнемделген бүгінгі қаржы ертең қымбат операциялар мен күрделі емге жұмсалмасына кім кепіл? Ендеше, үнемдейміз деп ұтылып қалмаймыз ба?
Мамандар қант диабетін «үкім емес, өмір сүру салты» деп түсіндіреді. Дұрыс күтінсе, диета сақтаса, белсенді өмір салтын ұстанса, бұл дертпен бірге ұзақ өмір сүруге болады дейді. Бұл – рас та шығар. Алайда мұндай «өмір сүру салты» бәріне бірдей қолжетімді ме?
Диетологтер диабетпен ауыратындарға көмірсуларды шектеуді, орнына белок пен көкөніс тұтынуды ұсынады. Бірақ мұндай тағамдардың бағасы арзан емес. Ақуызға бай ет өнімдері мен сапалы азық-түлік қарапайым отбасылардың дастарқанында күнде бола бермейді. Ал көмірсуға толы нан, макарон, картоп сынды өнімдер – арзан әрі күнделікті тұтынылатын тағам.
Сонда дұрыс тамақтануға кеңес беру жеткілікті ме, әлде әлеуметтік жағдайды ескеретін кешенді қолдау керек пе? Диабетпен өмір сүру – тек ерік пен тәртіптің ғана емес, сонымен бірге мүмкіндік пен қолдаудың да мәселесі. Тамақ таңдауға әлеуметтік мүмкіндік жоқ жерде диета туралы айту – құрғақ кеңес болып қала ма?
Бір отбасының бір мүшесі диабетпен есепте тұрса, бұл – тек медициналық мәселе емес, бұл – күн сайынғы күйзеліс, қаржылық ауыртпалық, үміт пен қорқыныш қатар жүрген өмір. Осындай тағдыр иелерінің үніне құлақ асатын жан бар ма? Ендеше, Медициналық сақтандыру қорына жиналған қаржының адамның денсаулығын қорғауға, қажет сәтте көмек көрсетуге бағытталғаны рас болса, онда бірінші кезекте қант диабетімен ауыратын жандарды дәрісіз қалдырмау керек!
Сұрақ көп…
Риза МОЛДАШЕВА
