Адамның еркін жүріп-тұруы, тұрғылықты жерін өз қалауынша таңдауы және елден тыс жерлерге шығуы оның негізгі құқықтары мен бостандықтарының қатарына жатады. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында бұл құқықтарға кепілдік беріліп, оларды жүзеге асырудың құқықтық негіздері айқындалған.
2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енген жаңа Конституцияның 24-бабында ел аумағында еркін жүріп-тұру, тұрғылықты жерді таңдау және Қазақстаннан тыс жерлерге шығу құқықтары бекітілген.
Еркін жүріп-тұру – адамның негізгі бостандығы
Конституцияның 24-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасының аумағында заңды түрде жүрген әрбір адам заңда белгіленген жағдайларды қоспағанда, ел ішінде еркін жүріп-тұруға және тұрғылықты жерін өз қалауынша таңдауға құқылы.
Бұл құқық азаматтардың бір өңірден екінші өңірге қоныс аударуына, жұмыс немесе білім алу мақсатында басқа қалаға баруына, сондай-ақ жеке өмірлік жоспарларына сәйкес тұрғылықты жерін өзгертуіне мүмкіндік береді.
Еркін жүріп-тұру құқығы адамның еңбек ету, білім алу және жеке өмірін ұйымдастыру мүмкіндіктерімен тығыз байланысты.
Мәселен, азаматтың басқа өңірден жұмыс табуы немесе білім алу үшін өзге қалаға көшуі оның өмір сүру жағдайын жақсартуға бағытталған жеке таңдауы болуы мүмкін.
Тұрғылықты жерді еркін таңдау құқығы
Тұрғылықты жерді таңдау бостандығы адамның қай елді мекенде өмір сүретінін өз бетінше шешуіне құқықтық негіз қалыптастырады.
Бұл құқық тұрғындардың жеке және отбасылық жағдайына, кәсіби қызметіне немесе басқа да өмірлік қажеттіліктеріне байланысты қоныс аударуына мүмкіндік береді.
Сонымен қатар тұрғылықты жерді еркін таңдау азаматтарды заңнамада белгіленген тіркеу және өзге де міндетті рәсімдерді орындаудан босатпайды.
Мұндай талаптар азаматтардың құқықтарын қамтамасыз етуге және мемлекеттік қызметтерді ұйымдастыруға байланысты қолданылады.
Шетелге шығу және елге қайта оралу құқығы
Жаңа Конституцияның 24-бабының екінші тармағында әр адамның Қазақстан Республикасынан тыс жерге шығу құқығы бекітілген.
Бұл мүмкіндік азаматтардың шетелге саяхаттауына, білім алуына, жұмыс істеуіне немесе өзге де заңды мақсаттармен баруына құқықтық негіз болады.
Сонымен бірге аталған құқық заңда белгіленген жағдайларда және көзделген тәртіппен шектелуі мүмкін.
Конституцияда Қазақстан Республикасы азаматтарының өз еліне кедергісіз оралу құқығына да кепілдік берілген.
Бұл ереже азамат пен мемлекет арасындағы құқықтық байланыстың маңызды көрінісі болып табылады.
Құқық пен заң талаптарының үйлесімі
Еркін жүріп-тұру құқығы адамның жеке бостандығын қамтамасыз ететін маңызды кепілдіктердің бірі болғанымен, оны жүзеге асыру заң талаптарын сақтаумен қатар жүреді.
Мәселен, заңнамада көзделген ерекше жағдайларда белгілі бір аумақтарға кіруге немесе елден шығуға қатысты шектеулер қолданылуы мүмкін.
Мұндай шектеулер тек заңды негіздерге сәйкес белгіленуге тиіс.
Азаматтардың өз құқықтарын білуі, көші-қон және тіркеу рәсімдерінен хабардар болуы олардың заңды мүмкіндіктерін тиімді пайдалануына көмектеседі.
Еркіндік – құқықтық мемлекеттің маңызды қағидаты
Адамның тұрғылықты жерін еркін таңдауы мен қозғалыс бостандығы оның жеке өмірін жоспарлауына, кәсіби дамуына және қоғам өміріне белсенді араласуына ықпал етеді.
Бұл құқықтар ел ішіндегі еңбек ұтқырлығын арттыруға, білім алу мүмкіндіктерін кеңейтуге және өңірлер арасындағы байланыстарды нығайтуға да жағдай жасайды.
Жаңа Конституцияның 24-бабы адамның еркін жүріп-тұру, тұрғылықты жерін таңдау және елден тыс жерлерге шығу құқықтарын қорғаудың маңызды құқықтық негізін қалыптастырады.
Аталған конституциялық кепілдіктер адамның жеке бостандығын құрметтеуге, құқықтық мәдениетті нығайтуға және азаматтардың өз өміріне қатысты шешімдерді еркін қабылдауына мүмкіндік береді.






