Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы кітапханасы, Алашорда үкіметінің 100 жылдық мерейтойы аясында, «Алашорда – тәуелсіздік бастауы» тақырыбымен Батыс Қазақстан облысы Сырым аудандық әкімдігінің ұсынысымен Ж.Молдағалиев атындағы Батыс Қазақстан облыстық кітапханасы және Сырым аудандық орталықтандырылған кітапханалар жүйесімен үш жақты онлайн-конференция өткізді.
Конференцияға қатысушылар кездейсоқ таңдалған жоқ. Өйткені Семейде Алашорда үкіметінің Шығыс бөлігі орналасса, Жымпиты жерінде күнбатыс Алашорда үкіметі ту тігіп, тұңғыш қазақ мемлекеттілігі идеясының негізі қаланды. Семей мен Жымпитыда қазақ зиялыларының бір тобы шоғырланды. Олардың көзқарастары әртүрлі болғанымен, жалпы бағыты тәуелсіз қазақ елін құру болатын.
Алашорда үкіметінің шығыс бөлігі Семей қаласына 1918 жылы қаңтар айында келіп орналасады. 1917 жылдан 1927 жылға дейінгі аралықта, он жылға жуық уақыт бойы, Семейдің Жаңа Семей аумағы Алаш қаласы болып аталып келді. Алаш үкіметінің ақ туын көтерген Семейде осы жылдары Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Ақбаев, М.Тұрғанбаев — бәрі-бәрі ұлт мүддесі үшін жан аямай қызмет етті. Қазақ топырағындағы алғашқы қазақ газет-журналдары осы Семейде дүниеге келді. Семейде шығып тұрған «Сарыарқа» газетінде Алашорда үкіметінің Қаулы-қарарлары, алаш жаңалықтары, мәдениетке үндеген мақалалары басылып тұрды.
Жалпы, Семей қаласының Алашорда үкіметінің орталығы болғандығы жайындағы зерттеу еңбектердің қатарында тарих ғылымдарының докторы, профессор Ерлан Бәтташұлы Сыдықовтың «Алаш қаласының тарихы» атты зерттеу еңбегін атап өткен жөн. Кітапта Алаш қаласының тарихы, Алашорда үкіметіне қатысты тың деректер нақты мұрағат материалдары негізінде жазылған. Сондай-ақ Семей облыстық қазақ комитеті, облыстық және уездік Земство басқармалары, Алашорда үкіметі кеңселері, Алашорда соты мен әскері, «Сарыарқа» газеті мен «Абай» журналы редакциялары, «Алашорда» баспаханасы сияқты т.б. мекемелер орналасқан ғимараттар тарихы алғаш рет жан-жақты айтылады.
Сондай-ақ осы тақырыпта тарихшы-журналист Мұратбек Кенемолдиннің көптеген зерттеу мақалалары бар. Олардың қатарында «Алаш қаласы», «Семей облыстық қазақ комитеті», «Ә.Бөкейханның Семейдегі жылдары», «Алаш автономиясы», «Ә.Бөкейханов және Шығыс Алашорда Үкіметі» атты тақырыптағы мақалалары оқырмандардың қызығушылығын тудырып отыр.
«Ә.Бөкейханов және Шығыс Алашорда үкіметі» атты мақаласында алаштанушы-журналист М.Кенемолдин Семей қаласының рухани-мәдени орталық ретіндегі рөлін ерекше атап көрсете отырып, Ә.Бөкейханның қазақ автономиясы үшін Семейді тегіннен-тегін таңдап алмағанына тоқталып өтеді. Мақаладан үзінді келтірер болсақ, «Жалпы, Ә.Бөкейхановтың болашақ қазақ автономиясы үшін қолайлы жердің бірі ретінде алдын ала Семейді таңдап алуының мынадай өзіндік нақты себептері бар еді. Біріншіден, Семей — ұлы Абай мен Шәкерімнің отаны, сондай-ақ әр жылдарда орыс демократтары Ф.Достоевский, НДолгополов, Е.Михаэлис, Б.Герасимов, Г.Потанин, т.б. қызмет істеген, сонау ерте кезден білімі мен мәдениеті дамып өркендеген қала болды. Сол себепті мұнда қазақ сахарасының түкпір-түкпірінен бас қосып жиналған, егер де ғұлама ақын Шәкерімше түйіндесек, “қазақтың оқыған жастары” көп болды. Қысқасы, Семей зиялылары өздерінің ұйымшылдығы және жоғары саяси белсенділігімен барша қазақ-орыс қауымына жақсы танымал еді. Және де тағы бір атап айтарлығы, Семей қаласы Қазақстанның ішкері аймақтарын тікелей Орынбормен байланыстыратын темір жол бойында орналасқандықтан, Сібір автономистері табан тіреген Омск, Томск қалаларына барып тұруға өте қолайлы болды. Әлихан Бөкейхановқа, екіншіден, күннен-күнге Орынбордағы саяси өмірдің орнықсыздығы бел алып, корниловшылдық пен большевиктік тайталастың зардабы, ең бастысы, адмирал Колчактың жымысқы жауыздық әрекеті ашық қауіп-қатер төндіре бастаған шақта, жаңадан құрылатын Алашорда үкіметін қалайда осы бүліншіліктерге ұрындырмай, аулақ әкету керек болды. Сол себепті 1917 жылдың желтоқсаны соңына қарай дереу екінші жалпықазақ съезі шақырылып, онда, Алашорда үкіметі құрыла салысымен, оның уақытша тұратын орны Семей қаласы болып жарияланды».
Онлайн-конференцияға Батыс Қазақстаннан тарихшы, алаштанушы Д.Сүлейменова, Б.Боранбаева, Ж.Ақбай, Е.Хайдаров сияқты ғалымдар қатысса, Семейден филология ғылымдарының докторы, профессор А.Еспенбетов, тарих ғылымдарының кандидаты, профессор М.Кәрімов, Алаштану ғылыми-зерттеу орталығының директоры Т.Шаңбай, тарихшы-ғалымдар Мұхамедқазы Мұхамадиұлы, Асылбек Мұхаметбек қатысып, ел тәуелсіздігін, еліміздің егемендігін аңсап кеткен ұлт зиялылары Ә.Бөкейхан, Ә.Ермеков, А.Қозбағаров, М.Тұрғанбаев, Х.Досмұхамедов, Ж.Тілеулин туралы тарихи деректермен бөлісті.
Семейлік ғалымдар Семей қаласының Алашорда үкіметінің орталығы болғандығы, Алаш қайраткерлерінің ізі қалған тарихи орындар жайында кеңінен әңгімелеп қана қоймай, Алаш қайраткерлерінің Семейде атқарған қоғамдық-саяси қызметтеріне де тоқталды. Батыс Алашорда тарихын кеңінен зерттеп жүрген алаштанушы, ғалым Дәметкен Сүлейменова Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы жайында, ал өлкетанушы, қоғам қайраткері Жайсаң Ақбай Алаш қайраткері Жаһанша Досмұхамедов туралы құнды мәліметтермен бөлісті.
Жанар ЧУШЕКОВА, ШҚО Абай атындағы кітапханасының ақпараттық-библиографиялық қамтамасыз ету бөлімінің библиографы.
