Қазақстанда атқарушылық өндіріс саласына енгізілген жаңа өзгерістер борышты өндіріп алу тәртібін жетілдіріп қана қоймай, азаматтардың құқықтарын қорғауға да бағытталып отыр. 2026 жылы атқарушылық іс жүргізу және жеке сот орындаушыларының қызметіне қатысты заңнамаға бірқатар маңызды түзету енгізілді. Негізгі мақсат – процестерді цифрландыру, олардың ашықтығын арттыру, бюрократиялық кедергілерді азайту және азаматтардың, әсіресе әлеуметтік тұрғыдан осал топтардың құқықтарын қорғауды күшейту.
Жаңа талаптардың бірі – алимент алушылардың қаражатын қорғау. Енді алимент төлемдерін тыйым салудан және өндіріп алудан толық қорғалған арнайы банктік шоттарға аудару тәртібі заңнамалық тұрғыдан бекітілді. Бұл өзгеріс балаларға арналған қаражаттың өз мақсатына жұмсалуына кепілдік беруге бағытталған. Сонымен қатар әлеуметтік төлемдерден ұстап қалудың ең жоғары мөлшері де шектелді. Белгіленген тәртіпке сәйкес, мұндай ұстап қалу 25 пайыздан аспауы тиіс.
Борышкерлердің кірісін анықтау тетіктері де жетілдірілді. Енді интернет-платформа операторлары жеке сот орындаушыларына борышкерлердің табыстары туралы ресми мәліметтерді ұсынуға міндетті. Бұл атқарушылық құжаттардың орындалуын қамтамасыз етудің жаңа мүмкіндіктерін қалыптастырады.
Отбасылық құқықтарды қорғауға да ерекше мән берілген. Атап айтқанда, борышкерлердің бірыңғай тізілімінен баламен қарым-қатынас жасау тәртібіне қатысты атқарушылық құжаттар бойынша бұзушылықтары жоқ тұлғаларды шығару мүмкіндігі қарастырылған. Бұл ретте ата-ана мен баланың арасындағы байланысты қорғауға бағытталған құқықтық тетіктер күшейтіледі.
Атқарушылық іс жүргізу рәсімдерін жеңілдетуге бағытталған өзгерістер де бар. Оңайлатылған өндірісті қолдану үшін белгіленген шекті сома екі есеге арттырылып, 20 АЕК-тен 40 АЕК-ке дейін жеткізілді. Сондай-ақ атқарушылық әрекеттер кезінде куәгерлерді тартуға балама ретінде бейнежазбаны пайдалануға ресми түрде рұқсат берілді. Бұл атқарушылық әрекеттердің барысын тіркеп, олардың ашықтығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Мүлікті бағалау мәселесінде де нақты мерзім белгіленді. Атқарушылық іс жүргізу тараптарына хатталған мүлікті бағалау нәтижелерімен танысу үшін 10 күндік мерзім беріледі. Мұндай тәртіп тараптардың өз құқықтарын уақытылы пайдалануына жағдай жасайды.
Жеке сот орындаушыларының жауапкершілігін күшейтуге қатысты да бірқатар талап енгізілді. Сот актісі негізінде берілген атқарушылық құжатты ұсыну мерзімі бес күнге дейін қысқартылды. Сонымен бірге сот орындаушыларының қаулыларына сот бақылауын күшейту көзделіп отыр. ЖСО қызметіне қойылатын кәсіби талаптар да қатаңдатылды. Атап айтқанда, аттестаттаудан өту, тағылымдамадан өту, кәсіби жауапкершілікті сақтандыру және мамандыққа қайта оралу тәртібіне қатысты талаптар жетілдірілді.
Атқарушылық өндірісті цифрландыру бағытындағы жұмыстар да жалғасады. Соның бірі – борышкерлердің мүлкін электрондық сауда-саттық арқылы өткізу тәртібінің жаңартылуы. Жаңа тәртіп 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді.
Жалпы, атқарушылық өндіріс саласындағы бұл өзгерістер сот актілерін орындау рәсімдерін жүйелеуге, сот орындаушыларының жұмысын ашық әрі бақылаулы етуге және азаматтардың құқықтарын қорғау деңгейін арттыруға бағытталған. Әсіресе алимент, әлеуметтік төлемдер мен отбасылық құқықтарға қатысты жаңа нормалар азаматтардың әлеуметтік мүдделерін қорғауға мүмкіндік береді. Заңдағы жаңалықтарды білу әр азаматқа өз құқығын дұрыс қорғап, атқарушылық іс жүргізу барысында белгіленген тәртіпті түсінуге көмектеседі.
А.К. ШАГИРОВА,
Жарма ауданаралық мәжбүрлеп орындату бөлімінің басшысы
