Қазақстан Республикасының Конституциясы – мемлекеттің құқықтық негізін айқындайтын басты құжат. Қазіргі Конституция 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданып, 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілді. Жаңа Ата Заңда адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде белгіленген.
Конституцияның 1-бабында Қазақстан Республикасы демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет екені көрсетілген. Бұл ретте мемлекеттің ең жоғары құндылығы ретінде адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары айқындалған.
Ата Заң азаматтың өз құқықтарын қорғауына да кепілдік береді. Конституцияның 12-бабына сәйкес, әр адам өз құқықтары мен бостандықтарын заңға қайшы келмейтін барлық тәсілмен қорғауға, соның ішінде сот арқылы қорғалуға құқылы. Сонымен қатар әр адамның заңға сәйкес білікті заң көмегін алуға құқығы бар.
Конституцияда азаматтардың заң мен сот алдында тең екені де бекітілген. Адамды тегіне, әлеуметтік немесе мүліктік жағдайына, жынысына, ұлтына, тіліне, діни көзқарасына, тұрғылықты жеріне және басқа да себептерге байланысты кемсітуге жол берілмейді.
Азаматтардың мемлекет ісін басқаруға қатысу мүмкіндігі де Конституциялық деңгейде бекітілген. Қазақстан азаматтары мемлекеттік органдарға және жергілікті өзін-өзі басқару органдарына жеке немесе ұжымдық өтініш жолдай алады. Сондай-ақ олар сайлауға, сайлануға және жалпыхалықтық референдумға қатысу құқығына ие.
Сонымен бірге Конституция тек құқықтарды ғана емес, азаматтардың міндеттерін де айқындайды. Мәселен, азаматтар тарихи және мәдени мұраны сақтауға, тарих пен мәдениет ескерткіштеріне ұқыпты қарауға міндетті. Құқықтар мен бостандықтарды жүзеге асыру кезінде басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтірмеу қағидаты да сақталуы тиіс.
Ата Заң бойынша адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтары тек заңмен және қажетті шамада ғана шектелуі мүмкін. Мұндай шектеулер конституциялық құрылыс негіздерін, ұлттық қауіпсіздікті, қоғамдық тәртіпті, азаматтардың денсаулығын және қоғамның адамгершілік болмысын қорғау мақсатында белгіленеді.
Осы нормалардың барлығы Конституцияның тек мемлекеттік құрылымды айқындайтын құжат емес, әр азаматтың күнделікті өміріндегі құқықтық кепілі екенін көрсетеді. Өз құқықтарын білу – заң талаптарын сақтаумен қатар, қажет жағдайда оларды қорғаудың да маңызды шарты.
