Қазақстан – көпұлтты және көпконфессиялы мемлекет. Осындай қоғамда бейбіт өмірді, тұрақтылықты және өзара түсіністікті сақтау үшін зайырлылық қағидасының маңызы ерекше. Зайырлы мемлекет дінді жоққа шығармайды, керісінше әр адамның сенім бостандығын құрметтей отырып, қоғам дамуын білімге, ғылымға және заңға негіздейді. Бұл қағида Қазақстанның тұрақты дамуы мен қоғамдық келісімінің негізгі тіректерінің бірі болып табылады.
Қазақтың ұлы ойшылы Абай Құнанбайұлы да өз шығармаларында сенім мен ақылдың үйлесіміне ерекше назар аударған. Оның қара сөздері мен өлеңдерінде адамгершілік, білім, ғылым және имандылық мәселелері терең талданады. Абай дінді тек сыртқы рәсімдер арқылы емес, ақылмен түсініп, жүрекпен қабылдау керектігін айтады.
Абайдың он тоғызыншы қара сөзінде адам білім мен тәрбиені өмір бойы үйрену арқылы жетілдіретінін атап өтеді: «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып, ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады».
Бұл ой зайырлы қоғамның басты құндылықтарының бірі білім мен танымның маңызын көрсетеді. Абайдың пікірінше, адам ақыл-ойын дамытып, дүниені танып-білген сайын оның көзқарасы қалыптасады, өмірлік ұстанымы нығаяды.
Сонымен қатар, Абай сенім мәселесіне де ерекше көңіл бөледі. Отыз сегізінші қара сөзінде ол иман туралы терең ой қозғайды: «Иман деген – Алла тағаланың бірлігіне, барлығына сену».
Алайда Абай үшін иман тек сеніммен шектелмейді. Ол иманды адам ақылды, әділетті және мейірімді болуы тиіс деп түсіндіреді. Яғни шынайы сенім адамды жақсылыққа, ізгілікке және адалдыққа жетелеуі керек.
Абайдың тағы бір маңызды ойы дінді ақылмен ұғыну қажеттігі. Ол адамдарды соқыр сенімнен сақтандырып, ойлануға шақырады. Отыз сегізінші қара сөзінде тағы да былай дейді: «Ақыл, ғылым – бұлар кәсіби». Бұл жерде ойшыл адам рухани тұрғыдан да, дүниелік тұрғыдан да дамуы үшін ғылым мен ақылдың маңызын атап көрсетеді. Оның пікірінше, білімсіз сенім толық болмайды, ал ақылсыз сенім адамды қателікке ұрындыруы мүмкін.
Абайдың «толық адам» туралы ілімі де осы сенім мен ақылдың үйлесіміне негізделген. Ол адамның кемелдікке жетуі үшін үш қасиет қажет екенін айтады: нұрлы ақыл, жылы жүрек және ыстық қайрат. Нұрлы ақыл — адамның дұрыс ойлауына, ақиқат пен жалғанды ажыратуына көмектесетін қасиет. Ақыл арқылы адам білім алады, өмірдің мәнін түсінеді, дұрыс шешім қабылдайды. Абай үшін ақыл — адамның рухани дамуының негізгі құралы. Ақылды адам әрбір ісін ойланып жасайды, қоғамға пайдалы болуға ұмтылады. Жылы жүрек — адам бойындағы мейірімділік, адамгершілік және жанашырлық қасиеттердің белгісі. Абайдың пікірінше, жүрек мейірімге толы болса ғана адам басқаларға жақсылық жасай алады. Жылы жүрек адамдарды бір-біріне жақындатып, қоғамдағы татулық пен түсіністікті нығайтады. Бұл қасиет әсіресе көпұлтты қоғам үшін аса маңызды. Ыстық қайрат — адамның мақсатқа жетуге деген жігері мен табандылығы. Қайратты адам қиындыққа мойымай, алға қойған мақсатына жету үшін еңбек етеді. Абай жалқаулықты, немқұрайлылықты қатты сынға алып, адамды еңбекқор болуға шақырады. Оның ойынша, қайратсыз адам өз мүмкіндігін толық пайдалана алмайды.
Абайдың айтуынша, осы үш қасиет бір-бірімен үйлесім тапқанда ғана адам кемел тұлғаға айналады. Ақыл бағыт береді, жүрек мейірімділікке жетелейді, ал қайрат сол мақсатқа жетуге күш береді. Егер бұл қасиеттердің біреуі жетіспесе, адам толық жетілмейді.
Қорыта айтқанда, зайырлылық — Қазақстан дамуының берік негізі болып табылады. Ол қоғамдағы тұрақтылықты, өзара құрметті және қоғамдық келісімді қамтамасыз етеді. Ал Абай Құнанбайұлының қара сөздеріндегі сенім мен ақыл үйлесімі туралы ойлары осы қағиданың мәнін терең түсінуге көмектеседі.
Бүгінгі Қазақстан қоғамында зайырлылық қағидасы дәл осы үйлесімді қамтамасыз етеді. Мемлекет азаматтардың діни сеніміне, ар-ожданына құрметпен қарап, сонымен қатар, қоғам дамуын ғылым мен білімге негіздейді. Бұл түрлі дін мен мәдениет өкілдерінің бір елде бейбіт өмір сүруіне мүмкіндік береді.
Қазіргі әлемде діни радикализм мен экстремизм сияқты қауіптер де кездеседі. Мұндай жағдайда жастардың дұрыс дүниетаным қалыптастыруы аса маңызды. Абайдың еңбектері жастарға терең ойлауды, білімге ұмтылуды және рухани құндылықтарды бағалауды үйретеді. Оның қара сөздеріндегі ойлар бүгінгі қоғам үшін де өзекті.
Абай адамды білімге, ойлануға және шынайы имандылыққа шақырды. Оның «естіп, көріп, ұстап, татып, ескеріп» білім жинау туралы пікірі мен иманның мәнін түсіндіруі бүгінгі зайырлы қоғамның рухани негіздерімен үндеседі. Сондықтан Абайдың мұрасы Қазақстанның рухани дамуына бағыт беретін, сенім мен ақылдың үйлесімін дәріптейтін мәңгілік құндылық.
Абай облысының дін істері басқармасынының бөлім басшысы
Л. Смайлова
