Азаматтармен өзара әрекеттесу тәжірибесі қоғамда сот жүйесінің қызметі, оның тәуелсіздігі және сот актілерін қайта қарау тәртібі туралы түсініктің жеткіліксіз екенін көрсетеді. Көп жағдайда азаматтар мемлекеттік органдардан олардың құзыретіне кірмейтін әрекеттерді күтеді, мысалы, сот шешіміне ықпал ету, істі қайта қарауды ұйымдастыру немесе судьяға түсініктеме беру.
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, мемлекеттік билік заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлінеді. Сот билігі тәуелсіз болып табылады және әділеттілікті жүзеге асыру тек соттардың құзыретіне жатады. Судьялар өз қызметінде тек заңға бағынады, ал сот қызметіне араласуға жол берілмейді.
Әрбір азамат сот арқылы қорғану құқығына ие. Бұл құқық сот актілерін қайта қарау мүмкіндігін де қамтиды. Алайда бұл құқық тек заңда белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады және автоматты түрде шешімнің өзгертілуін білдірмейді.
Сот актілерін қайта қарау келесі тәртіптер арқылы жүзеге асырылады:
– апелляциялық шағым – шешім заңды күшіне енбей тұрып беріледі;
– кассациялық шағым – күшіне енген шешімдердің заңдылығын тексеру үшін;
– жаңа немесе жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша қайта қарау.
Бұл рәсімдер тек соттардың құзыретіне жатады. Прокуратура органдары наразылық енгізе алады, бірақ сот шешімін өз бетінше өзгерте алмайды.
Мемлекеттік органдар соттарға ықпал етуге немесе сот актілерін қайта қарауға құқылы емес. Олардың негізгі міндеті – азаматтарға заңда көзделген құқықтық мүмкіндіктерді түсіндіру, атап айтқанда, шағым беру тәртібі мен мерзімдерін көрсету.
Тәжірибеде азаматтар көбінесе сот шешімін жою немесе істі қайта қарау жолдарын сұрайды. Мұндай жағдайда бұл мәселелер тек сот арқылы және белгіленген процессуалдық тәртіппен шешілетінін түсіндіру қажет.
Соттың тәуелсіздігі – азаматтардың құқықтарын қорғаудың негізгі кепілі. Сондықтан құқықтық түсіндіру жұмыстарын жүйелі жүргізу азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттырып, сот жүйесіне деген сенімді нығайтады.
С.Төлеубек,
Абай облысы Әділет департаментінің баспасөз хатшысы
