«Әкелер одағы» Қазақстанда энергетикалық сусындардың өндірісі мен сатылымына толық тыйым салуды ұсынды, деп хабарлайды astana-akshamy.kz.
Энергетикалық сусындар бүгінде көптеген қазақстандықтың күнделікті тұтынатын өніміне айналған. Оны оқушылар, студенттер, көлік жүргізушілері, кеңсе қызметкерлері мен түрлі сала мамандары шаршағанын басу, ұйқыны ашу және жұмыс жүктемесін еңсеру мақсатында ішеді. Алайда қысқа уақытқа сергектік сыйлайтын мұндай сусындардың денсаулыққа ұзақ мерзімді әсері қоғам мен мемлекет тарапынан жіті назар аударуды қажет етеді.
«Әкелер одағы» республикалық қоғамдық бірлестігі Қазақстанда энергетикалық сусындардың өндірісіне, коммерциялық мақсатта елге әкелінуіне, көтерме және бөлшек саудасына, соның ішінде интернет арқылы сатылуы мен жеткізілуіне толық тыйым салуды ұсынды.
Қоғамдық бірлестік өкілдерінің пікірінше, қолданыстағы шектеулер мәселені толық шешпейді. 2025 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда энергетикалық сусындарды 21 жасқа толмаған азаматтарға сатуға тыйым салынды. Ал 2026 жылдан бастап бұл өнімге акциз салығы енгізілді. Аталған шаралар нарықты реттеудегі белгілі бір қадам болғанымен, энергетикалық сусындардың ересек тұтынушылар денсаулығына ықтимал әсерін жоймайды.
«Бізді энергетикалық сусындарды тұрақты тұтынудың ұзақ мерзімді салдары қатты алаңдатады. Оның салдарынан бедеулік, қатерлі ісік, жас кезіндегі инфаркт және өмір сүру ұзақтығының қысқару қаупі бар», – делінген «Әкелер одағы» республикалық қоғамдық бірлестігі төрағасының орынбасары Күзембай Бекдайыр Нығметұлының бейнеүндеуінде.
Энергетикалық сусындар – жай ғана сергітетін өнім емес
Мамандарды алаңдататын негізгі мәселенің бірі – мұндай сусындардың құрамындағы кофеин мен өзге де ынталандырушы заттардың жоғары мөлшері. Ғылыми зерттеулер энергетикалық сусындарды тұтыну қан қысымының көтерілуіне және жүрек қызметінің электрлік белсенділігінің өзгеруіне әкелуі мүмкін екенін көрсетеді.
Атап айтқанда, 2024 жылы Nutrition Reviews журналында жарияланған 17 рандомизацияланған зерттеудің метаталдауы энергетикалық сусындарды ішкеннен кейін ересектердің қан қысымы көтерілетінін анықтаған.
Тағы бір маңызды мәселе – қант мөлшері. Көлемі шамамен 400 миллилитр болатын кейбір сусындардың бір құтысында 100 грамға жуық қосылған қант болуы мүмкін. Бұл Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ұсынған тәуліктік бос қант тұтыну мөлшерінен әлдеқайда жоғары. Қантты шамадан тыс әрі тұрақты тұтыну семіздікке, зат алмасу бұзылыстарына және қант диабетіне шалдығу қаупін арттырады.
Сонымен қатар сусынның сыртындағы «қантсыз» деген белгі оның құрамындағы кофеин мен басқа да ынталандырушы заттардың жоғары мөлшеріне байланысты ықтимал қауіптерді жоймайды.
Күнделікті әдетке айналған тәуелділік қаупі
«Әкелер одағы» ересектер арасында энергетикалық сусындарды тұрақты тұтыну әдетінің таралуына да назар аударып отыр.
Адам шаршағанын басу немесе ұйқысы қанбаған кезде сергіту үшін энергетикалық сусын ішеді. Кофеин уақытша сергектік бергенімен, ұйқы сапасына кері әсер етуі мүмкін. Соның салдарынан келесі күні шаршау қайта оралып, адам тағы да энергетикалық сусынға жүгінеді.
Осылайша ағза толыққанды демалыстың орнына үнемі қосымша ынталандырушы заттар қабылдайтын тұйық шеңбер қалыптасады.
Кофеинді тұрақты тұтыну ағзаның оған төзімділігін арттыруы мүмкін. Ал оны қабылдауды тоқтатқан кезде бас ауруы, ұйқышылдық, ашушаңдық, шаршау және зейіннің төмендеуі сияқты белгілер байқалуы ықтимал.
«Қазір энергетикалық сусындарды 21 жастан бастап сатып алуға болады. Алайда кәмелетке толу кофеиннің ұйқы мен қан қысымына әсерін жоймайды. Акцизді көтеру сұранысты азайтуы мүмкін, бірақ сусынды зиянсыз етпейді. Жарнама мен кофеин мөлшеріне шектеу қою да жекелеген қауіптерді төмендеткенімен, оларды толық жоймайды. Сондықтан біз толық тыйым салуды талап етеміз», – делінген петицияда.
Мәселе жас ұрпаққа да қатысты
Кәмелетке толмағандарға энергетикалық сусындарды сатуға заңмен тыйым салынғанына қарамастан, мектеп оқушылары арасында бұл өнімді тұтыну деңгейі қоғамды алаңдатып отыр.
2022 жылғы HBSC зерттеуінің деректеріне сәйкес, Қазақстандағы 11–15 жас аралығындағы сауалнамаға қатысқан оқушылардың 20,5 пайызы энергетикалық сусындарды апта сайын, ал 3 пайызы күн сайын тұтынған.
Бұл көрсеткіштер қолданыстағы шектеулердің сақталуын бақылаумен қатар, алдын алу шараларын кешенді түрде жүргізу қажеттігін көрсетеді.
Ата-аналар үшін энергетикалық сусын мәселесі жай ғана тұтынушының таңдауы емес. Бұл – балалардың денсаулығы, дұрыс тамақтану әдеттерін қалыптастыру және өскелең ұрпақтың болашағы алдындағы жауапкершілік мәселесі.
Неліктен «Әкелер одағы» толық тыйым салуды қолдайды?
Қоғамдық бірлестік өкілдерінің пайымдауынша, акциз арқылы энергетикалық сусындардың бағасын көтеру және оларды жас ерекшелігіне қарай сатуды шектеу мәселені түбегейлі шешпейді.
Ересектер де кофеиннің әсеріне ұшырайды. Энергетикалық сусындарды тұрақты тұтыну ұйқы сапасына және жүрек-қан тамырлары жүйесіне кері әсер етуі мүмкін. Бұған қоса, жарнамаға және жекелеген құрамдас бөліктердің мөлшеріне қойылатын шектеулер ықтимал қауіптердің барлығын жоя алмайды.
Халықаралық тәжірибеде де энергетикалық сусындарды тұтынуға қатысты арнайы шектеулер бар. Атап айтқанда, Литва, Латвия, Польша және Норвегияда жас ерекшелігіне байланысты шектеулер қолданылады. Непалда өнім импортына шектеу енгізілген. Ал Қырғызстанда 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап энергетикалық сусындарды сатуға тыйым салу жоспарланған.
«Әкелер одағы» Қазақстанға акцизді көтеру және жас ерекшелігіне қатысты шектеулермен ғана шектелмей, реттеудің қатаңдау тетіктерін қарастыру қажет деп есептейді.
«Біздің ойымызша, бұл шаралар жеткіліксіз. Энергетикалық сусындар ересектердің денсаулығына да зиян келтіруі мүмкін. Сондықтан Қазақстанда энергетикалық сусындардың өндірісіне, коммерциялық мақсатта әкелінуіне және сатылуына толық тыйым салу жөнінде петиция жариялап отырмыз», – делінген бірлестік мәлімдемесінде.
Қандай шаралар ұсынылып отыр?
Қоғамдық бірлестік заңнамалық бастама әзірлеу үшін ведомствоаралық жұмыс ұйымдастыруды ұсынып отыр. Атап айтқанда:
энергетикалық сусындар өндірісіне және оларды коммерциялық мақсатта елге әкелуге толық тыйым салу;
өнімді көтерме және бөлшек саудада, соның ішінде интернет-дүкендер мен жеткізу қызметтері арқылы сатуға тыйым салу;
қантсыз түрлері мен концентраттарын қоса алғанда, энергетикалық сусындарға жататын өнімдерді анықтаудың нақты өлшемдерін әзірлеу;
мұндай өнімдерді жарнамалауға, ілгерілетуге және әлеуметтік желілер арқылы тегін таратуға тыйым салу;
заңсыз айналым үшін жауапкершілік белгілеп, мемлекеттік бақылау тетіктерін енгізу;
тиісті заң ресми жарияланғаннан кейін алты айдан аспайтын өтпелі кезең белгілеу.







