Халық арасында «тектілік» деген сөзді, «тектінің тұяғы» деген сөзді жиі естіп қаламыз. Көп сырды аңғартатын мұндай сипаттама пендеші-ліктен, өсек-аяңнан аулақ, ауыл-аймаққа сыйлы, жаны таза, игілік, имандылық үрдістері бойына ана сүтімен дарыған адамдарға қатысты айтылып жатады. Сондай жаратылысы ерекше, ел- жұртына қадірлі игі — жақсыларды еске алғанда «Артында қалған тұяғы бар ма екен, ұрпақтары тегіне тартып па?»-деп жатамыз. Халқымыздың Бас ақыны Абай ұрпақтары жайлы сөз қозғалғанда да Семейдегі ақынның жиені Балтабек Ерсәлімов есімі алдымен аузымызға ілінеді. Таяуда қолыма «Ұлы Абайдың жиені» атты жинақты ұстап тұрып, тектілік жайлы жоғарыдағыдай ойлар санама орала берді. Балташ Ерсәлімов аға сұлтан Құнанбайдың Абаймен тетелес ұлы Ысқақтың екінші баласы Ахметбек Құнанбаевтың қызы Қапизаның жалғыз ұлы. Тектіден тараған асылдың сынығы Қапиза ананы көзімен көрген көнекөз қариялардан естуімше, тоқсанға келгенде дүние салған Қапиза апа аса шежірешіл адам болған көрінеді. Жарынан ерте айырылып, тоғыз құрсақ көтеріп, содан қалған жалғызы Балташтың бүгінгі абыройлы ақсақал болуына ана тәрбиесінің ықпалы зор болғаны сөзсіз.
{jcomments on}Балташ ағаны қолыма қалам ұстап, қызметке араласқан алғашқы күннен жақсы білемін. Ұзақ жылдар бойы Республикалық Абай қорына басшылық жасап, Ұлы ақын рухына адал қызмет еткен Балташ аға жақсы нағашының атын жамылып жүргендердің қатарынан емес, керісінше, тегі жақсының ұрпағы екендігін танытып жүрген азамат дер едім. Кітаптың кіріспесінде «Өзім жетім өскендіктен бе, әйтеуір жоқ жітікке қорған боп, біреуге қол ұшымды бергім келіп тұрады.Оның үстіне бұрынғылар «Адамның күні адаммен» деп тегін айтпаған ғой. Біз бір-бірімізге неғұрлым қайырымды, мейірімді, бауырмал болсақ, тірліктегі қиындық атаулыны жеңеміз. Жақсылыққа ұмтыла түссек одан ұтылмаймыз. Қайта кейінгіге із қалдырамыз». Бұл Балтекеңнің жүректен шыққан сөзі. Бір қарағанда күнделікті естіп жүрген қағида болып көрінгенімен, Балташ ағаны білетіндіктен сөз бен өмірлік қағиданың арасында алшақтық жоқ екендігіне тәнті болдым. Жинақ «Кейіпкер ғұмыры проза тілімен», «Бүгінгі күннің Кәкітайы», «Жұрттың бәрі жиен емес Абайға!», «Линия судьбы в прозе» атты тараулардан тұрады және кейіпкеріміздің өмірінің әр қилы сәттеріндегі айтулы оқиғаларға арналған құттықтауларға, суреттерге орын беріліпті. 4 тараудан тұратын осы жинақ ұзақ жылдар бойы «Семей таңы» газетінде қызмет істеген қаламгер Ғазиз Сапаевтың «Бала бейне Балташ» атты сыр толғауымен ашылыпты. Мақаланы оқып отырғанда жесір ананың жалғыз ұлының жетілу, өсу жолы көз алдымыздан кинолентадай тізбектеліп өте бергендей болды. Анасы Қапиза апай туралы сөз қозғағанда Балташ ағаның көзіне әлі күнге іркіліп жас келетінін байқаған едім. Ғазиз Сапаевтың мақаласындағы баспахананың директорлығына тағайындалып келген күнгі ана қуанышы, баланың анасын қуанту арқылы бақытты бастан кешкен сәттері өзімнің де көңіл түпкірінде жатқан анама деген сарытап сағынышымды қозғап жібергендей болды… Ал журналист Мамадияр Жақыптың «Асылдың сынығы» атты мақаласында Балташ Ерсәлімовтің достыққа адалдығы, көңілі түскен адамға көл кең мінезі жайлы шынайы жазылған. Ақын Мұратбек Оспанов:
Тойға барсаң — Балтекең,
Ойға барсаң- Балтекең,
Қаза барсаң –Балтекең,
Сырға барсаң-Балтекең,
Қырға барсаң-Балтекең,
Үлгеретін бәріне,
Балтекеңнің салты екен.
Өстіп өлең жаздырған,
Балтекеңнің қалпы екен,-деген өлең жолдарында Балташ ағаның айналасындағы адамдарға деген пейілін жырмен айна қатесіз жеткізген.
Балтекеңнің абайтанушы інісі Асан Омаров өз естелігінде: «Балтекең қоғамның қай тобынан да өзіне дос табады. Алдыңғы толқын мен артқы толқын арасының дәнекері әрі бүкіл қоғамның түрлі таптарымен байланысы тарам-тарам екеніне сеніңіз. Қызығы сол, зейнеткерлер, әкімшілік шенеуніктері, банкирлер мен кәсіпкерлер, депутаттар, шығармашылық иелері-қай топқа да Балтекең өз адамы…» деп жазады.
Абайтанушылар Бекен Исабаев, Төкен Ибрагимов, журналист Айтқаным Ахметбекова сынды тағы да басқа жинаққа енген авторлар шығармаларында Балташ Ерсәлімовтің өмірдегі бейнесі әдемі сомдалған. Жинақта кейіпкеріміздің игі жақсылармен сыйлас болған өмір белестерін бейнелейтін суреттер, бүгін арамызда жоқ: Қайым Мұхаметханов, Тұманбай Молдағалиев, Рымғали Нұрғалиев сынды халқының ардақты ұлдарының Балташ ағамызға арналған жүрекжарды лебіздеріне де орын беріліпті. Ақын Марфуға Айтқожина «Жұрттың бәрі жиен емес Абайға» атты өлеңінде:
Адамдардың жек көрмейтін баршасын,
Қырандайын баулып жүрген қаншасын,
Бағаланып жатқан кезде еңбегі,
Айтыңдаршы,
Балташ қалай шаршасын!? — депті. Шынында да демейтінді демеп, баулитынды баулып, ортасына сыйлы болған Балтекеңді бүгінде артынан ерген іні — қарындастары құрметтейді, еркелетеді.
Қазір кітап та, кітап жазғыштар да көбейіп кетті. Олардың арасында көтере алмайтын тақырыпты түрткілеп жүретіндері де баршылық. Менің ойымша, ардақты ақсақалдарымыздың жүріп өткен өмір белестері жайлы осындай естеліктердің келешек ұрпаққа берері мол болар еді. «Ұлы Абайдың жиенін» оқи отырып, осындай ой түйдім.
Риза МОЛДАШЕВА,
“Семей таңы”
