Қазақстанда балалар мен жасөспірімдер арасындағы суицид деректері алаңдатарлық деңгейде. Еліміз суицид жағдайлары бойынша әлемде алғашқы жиырмалыққа еніп отыр. Мамандардың айтуынша, бұл жағдайға әкелетін себептер әр түрлі. Отбасындағы мәселелер, ата-ананың ұрыс-керісі, зорлық-зомбылық, сыныптастары арасындағы қарым-қатынас — бәрі де бала психикасына кері әсер етіп, суицидке апаруы ықтимал.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, жасөспірімдер арасындағы суицидтің 800-ден астам себебі бар. Соның ішінде 41 пайызы – нақты себепсіз, анықталмаған; 19 пайызы – жазадан қорқу; 18 пайызы – психикалық дерттер; 16 пайызы – отбасындағы жағдай; қалғаны – тұрмыстық қиындықтар мен әлеуметтік қысымға байланысты.
Жасөспірімдер көбінесе ішкі күйзелісін сыртқа шығара алмай, жалғыздық пен үмітсіздікке бой алдырады. Дәл осындай сәттерде олар айналасынан қолдау тапса, мәселені шешудің басқа жолы бар екенін түсінсе, қайғылы жағдайлардың алдын алуға болады. Суицидтің себептері әр түрлі болғанымен, оның алдын алуға бағытталған нақты шаралар, дер кезінде көрсетілген психологиялық көмек пен ақпараттық-түсіндіру жұмыстары қауіптің алдын алуда шешуші рөл атқарады. Осы орайда біздің облысымызда да жасөспірімдердің өміріне қауіп төндіретін факторларды анықтап, оны болдырмауға бағытталған жұмыстар жүргізілуде. Жыл басынан бері өңірімізде 13 суицидтік оқиға тіркелген. Бұл — өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 50 пайызға төмен көрсеткіш.
Облыстық білім басқармасының мәліметтеріне сүйенсек, өткен жылдың қыркүйек айынан бері өңірімізде 65 мыңнан астам адамды қамтыған 1500-ден астам іс-шара өткізіліпті.
Білім беру ұйымдарындағы психологтер «Birge: uaqyt.kz» платформасы арқылы оқушылар мен ата-аналарға тұрақты түрде психологиялық қолдау көрсетуде. Сонымен қатар өткен жылдың қараша айында облыста психологиялық қолдау орталықтарын ашу және антибуллингтік бағдарламаларды енгізу мақсатында арнайы жобалық кеңсе жұмысын бастады. Оған Оқу-ағарту министрлігі ұсынған критерийлер бойынша 10 білім беру мекемесі — 7 қалалық, 3 ауылдық мектеп іріктеліп алыныпты.
Суицидтің алдын алу мақсатында өңірде бірнеше халықаралық және отандық бағдарламалар енгізілуде. Соның бірі – «KiVa» бағдарламасы. Бұл жоба облыстағы төрт мектепте (Ақсуат ауданындағы Қожакелді батыр атындағы мектеп, Аягөз қаласындағы көпбейінді қазақ мектеп-гимназиясы, Жарма ауданындағы Маяковский атындағы мектеп және Семей қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі) пилоттық негізде іске қосылған.
Сондай-ақ «Komek Stop Bullying» жобасы аясында өңіріміздегі 4 ауданнан (Аягөз, Курчатов, Жарма, Бесқарағай) 44 мектеп осы пилоттық бағдарламаға қатысуда.
Тағы бір тың жоба — «ДосболLIKE» бағдарламасы. Өткен оқу жылында бұл бағдарлама Семей қаласындағы №№17, 18, 35 мектептер мен Жарма ауданындағы екі ауылдық мектепте апробациядан өтті.
Сондай-ақ 2024 жылдың қазан айында 59 мектепте «HR+» автоматтандырылған психологиялық-педагогикалық мониторинг жүйесі (ППМАЖ) енгізілген. Бұл жүйеге тағы 10 мектеп қосылмақ. ППМАЖ аясында 5–11 сынып оқушылары арасында сауалнамалар жүргізіліп, сенім жәшіктері мен сенім телефондары орнатылған.
Семей қаласындағы №48 мектепте 13 жылдан астам уақыт еңбек етіп келе жатқан психолог Еркегүл Сәтиева суицидтің алдын алуда ата-ана, мұғалім және психологтің бірлесе жұмыс істеуі маңызды екенін айтады.
— Кейбір ата-аналар баланың ішкі дүниесін сезінбей, қателігін бетіне басып отырады. Бұл баланың психологиялық жағдайына кері әсер етіп, тұйықталуына себеп болады. Сондықтан ата-аналарға балаларының жүріс-тұрысына, мінез-құлқына үнемі назар аударып, қажет жерінде сырласып, сөзге тартып тұрулары тиіс екенін ескертіп отырамыз. Сенім жәшіктері арқылы балалардың ойымен, ішкі сезімімен танысып, жеке қолдау көрсетуге тырысамыз. Бұл жерде ата-ана, мұғалім мен психологтің бірлесе жұмыс істеуі өте маңызды. Мектепте жыл сайын түрлі іс-шаралар өткізіледі: ата-аналармен дөңгелек үстелдер, оқушылармен «Көңіл-күйің қалай?» тақырыбында ашық әңгімелер мен тренингтер ұйымдастырылады. Барлық жұмыс ата-ананың келісімімен жүзеге асырылады,— дейді маман.
Жасөспірімдер арасындағы суицидтің алдын алуда тиімді тәсілдердің бірі — халықты ақпараттандыру және қауіпті факторлар туралы білімін арттыру. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) ұсынып отырған стратегиялардың ішінде ақпараттық науқандар суицидтің алдын алудағы ең нәтижелі құралдардың бірі ретінде қарастырылады. Осы ретте облыста суицидтің алдын алу шаралары тек мектеп ішінде ғана емес, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы да жүзеге асырылып келеді. Облыстық телеарнада 5 рет өзекті тақырыптар талқыланып, республикалық және өңірлік басылымдарда 6 сұхбат жарияланған. Мұндай ақпараттық жұмыстар қоғамды суицид мәселесіне селқос қарамай, оны терең түсініп, ой түюге, айналасындағы жандарға көмектесуге ынталандырады. Әсіресе суицидке итермелеуі мүмкін факторлар жайлы ақпарат беру адамдардың бойында сақтық пен сезімталдық қасиеттерді қалыптастырады.
Жасөспірімдер арасындағы суицидтің алдын алу — ата-ана, мұғалім және қоғамның әрбір мүшесінің ортақ жауапкершілігі.
Әйгерім ҚАЛИАҚПАР
