Бүгін «Ақ жол» демократиялық партиясының Орталық кеңсесінде Ұлттық кеңес президиумы мен партияның парламенттік фракциясының бірлескен отырысы өтті. Отырысқа «Ақ жол» Демпартиясынан барлық деңгейдегі мәслихат депутаттары қатысты. Сәрсенбіге жоспарланған Демпартия Ұлттық кеңесінің пленумы қарсаңында қатысушылар Республика Конституциясының жаңа жобасын талқылап, Пленумға ұсынылатын ортақ ұстанымды қалыптастырды.
Партияластарға парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобы құрамындағы өз қатысуым, Қызылордада өткен Құрылтайдың нәтижелері, сондай-ақ «Ақ жол» Демпартиясының өкілдері ретінде Дания Еспаевамен бірге Конституциялық комиссия құрамындағы жұмысымыз туралы баяндадым.
Өздеріңізге белгілі, тек парламенттік реформа бойынша ғана e-Gov және e-Otinish арналары арқылы азаматтар мен қоғамдық бірлестіктерден 600-ден астам ұсыныс түсті, ал конституциялық реформа бойынша 1600-ден астам ұсыныс мемлекеттік кеңесші Е. Қаринның жанындағы Парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобына жолданды. Біздің «Ақ жол» Демократиялық партиясы жұмыс тобына 50-ден астам ұсыныс жолдады. Конституциялық комиссия жұмысы басталғалы еліміздің түкпір-түкпірінен азаматтар мен ұйымдардан 2000-нан астам өтініш келіп түсті.
Сондықтан, Конституция жобасы «бір аптада» дайындалды деген пікірлер негізсіз. Талқылауға ұсынылған құжат – жұмыс топтарының жүздеген мүшесі мен мыңдаған отандастарымыздың ұжымдық еңбегінің нәтижесі. Фракция қатысушыларын жоба бойынша өз пікірлерін білдіруге шақырдым.
Талқылауға Парламент Мәжілісінің депутаттары Қазыбек Иса, Серік Ерубаев, Олжас Нұралдинов, сондай-ақ, онлайн режимде өңірлерден ақжолдық депутаттар қатысты: Алматы облыстық мәслихатының депутаты Сергей Горяной, Солтүстік Қазақстан облыстық мәслихатының депутаты Евгений Кинцель, Жамбыл облыстық мәслихатының депутаттары — «Ақ жол» Демпартиясы филиалының төрағасы Мұханбеталы Шалқарбеков пен Руслан Мырқалықов, Алматы қаласы бойынша «Ақ жол» Демпартиясы филиалы төрағасының орынбасары, кәсіпкер Асхат Қабашев, сондай-ақ кәсіпкер, Ұлытау облысы бойынша партия филиалының төрағасы Алибек Исин.
Талқылау қызығушылықпен өтті, жалпы жобаға, сондай-ақ, әсіресе жаңа Конституцияның бірқатар тұжырымдамалық шешімдеріне (бір палаталы Парламентке көшу, партиялық тізімдер, ұлттық мемлекеттіліктің сабақтастығы және т.б.) қолдау айтылды.
Атап айтқанда, Қазыбек Иса өз сөзінде Жаңа Конституцияда ұлттық мүдделер мен құндылықтарға ерекше назар аударылғанын, оның ішінде егемендікті қорғау, мемлекеттің унитарлық сипаты мен аумақтың бөлінбейтіндігі, мемлекеттің зайырлы сипаты, тіпті, отбасы мен неке ұғымының жаңа анықтамасы сияқты ережелер қамтылғанын атап өтті.
Ол Халық Кеңесін ең жоғары консультативтік орган ретінде бекітудің, сондай-ақ саяси жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ететін элемент ретінде вице-президент институтын енгізудің маңыздылығын ерекше атап өтті.
Сөз сөйлегендердің барлығы бір палаталы парламент, партиялық тізімдер бойынша сайлау және мемлекеттіліктің ұлттық сипаты жөніндегі ұсыныстар көптеген жылдар бойы «Ақ жол» Демократиялық партиясы тарапынан жарияланып, қорғалып келгенін атап өтті. Сондықтан, біз Конституция жобасындағы бұл шешімдерді өз басымдықтарымызға сүйене отырып сөзсіз қолдаймыз.
Сонымен қатар, жекелеген ескертулер де айтылды. Мысалы, Евгений Кинцель бір құқық бұзушылық үшін адамды екі рет жазалауға болмайтыны туралы нормаға назар аударды. Ол құқық бұзушылықты тек жеке тұлғалар ғана емес, заңды тұлғалар да жасай алатынын атап өтті. Бұл мәселе, ең алдымен, «Ақ жол» Демократиялық партиясының тірегі болып саналатын кәсіпкерлерге қатысты. Осыған байланысты ол аталған нормада адам емес, жеке және заңды тұлғаларды қоса алғанда, «тұлғалар» деп көрсету қажет екенін ұсынды.
Шыңғыс Риаханов Конституцияға инвестициялық тартымдылық пен бизнес-климатты жақсарту қағидаттарын енгізу қажет деп санайды және т.б.
Мен бұл және басқа да редакциялық сипаттағы ұсыныстар Конституциялық комиссияның хатшылығына жолданатынын хабарладым.
Пікірталастың қорытындысын шығара отырып, мен бірқатар маңызды мәселелерге тоқталдым. Атап айтқанда, Жаңа Конституцияның преамбуласы тарихи сабақтастық қағидатына сүйене отырып, біздің мемлекеттілігіміздің дұрыс бастауын айқындайтынын атап өттім. Бұған дейін Қазақстан тәуелсіздігінің тарихын тек 1991 жылдан бастауға талпыныстар болғанын еске салдым. Мысалы, 2016 жылы Білім министрлігі «Қазақстан тарихы» пәнінен бұрынғы тарихи кезеңдерді алып тастауды ұсынған болатын. Сол кезде «Ақ жол» фракциясы, депутат Берік Дүйсембинов атынан, мұндай ұстанымға қарсы шығып, біздің мемлекеттілігіміз Алтын Орда мен Қазақ хандығы кезеңдерін қамтитын мыңжылдық тамырларға ие екенін атап өткен болатын (https://akzhol.kz/kk/initiated-bills/migrated_3391). Нәтижесінде бұл бастама қабылданбады. Сондықтан жаңа Конституцияда мемлекеттілігіміздің тарихи сабақтастығы қағидаты негізгі ұстанымдардың бірі ретінде бекітілуі аса маңызды.
Парламент атауына қатысты мәселеге де жеке назар аударылды. Осы мәселе парламенттік реформа жөніндегі жұмыс тобында талқыланған кезде, Ұлы даланың дала демократиясы дәстүрлеріне сүйене отырып, бұл атауды қолдануды тек «Ақ жол» Демпартиясы ғана қолдағанын еске салдым.
Сондай-ақ сөз бостандығы нормасына қатысты пікірталасқа көңіл бөлдім. Мәжілістегі әріптесіміз (басқа партиядан болса да) Снежанна Имашева сөз бостандығы азаматтардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтірмеуі тиіс деген талапты бекітуді ұсынған болатын.
Ұсынысы сынға ұшырағанына қарамастан, мен С. Имашеваның ұстанымын қолдаймын, себебі ең өткір пікірталастар мен даулардың өзі дәлелдерге негізделіп, жеке басқа тиісу мен қорлауға ұласпауы керек деп есептеймін. Бүгінде көпшілік пікірінен өзгеше ой айтуға батылы жеткен адам жиі тек сынға ғана емес, тікелей жеке басын кемсітушілікке де ұшырап жатады.
Осылайша мәселені мәні бойынша талқылаудың орнына, балама көзқарас білдіру мүмкіндігі басып-жаншылады. Қоғамдық қызметпен айналысатын кез келген адам, соның ішінде журналистер де, мұндай шабуылдарға тап болған. Сондықтан өз пікірі бар адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау – демократияның аса маңызды құрамдас бөлігі, өйткені демократия – тек көпшіліктің билігі ғана емес, сонымен қатар балама ұстанымды еркін білдіру құқығы.
Жеке тоқталған тағы бір мәселе – азаматтардың дербес деректерін қорғауға қатысты нормалар. Конституциялық комиссиядағы сөзімде мен жеке меншік институтын, оның ішінде банк құпиясын қорғау мәселесін көтердім. 2025 жылғы қазанда бұл мәселені депутаттық сауал арқылы әріптесіміз Серік Ерубаев көтергенін еске салдым (https://akzhol.kz/kk/initiated-bills/memorgandard-bank-piiasn-bzu-zhnnde-talab-zasz).
Банк операциялары, шоттар және қаржылық активтер туралы мәліметтер жеке меншіктің ажырамас бөлігі болып табылады және Конституциямен қорғалуы тиіс деп санаймыз.
Сондай-ақ ерекше аумақтардың мәртебесіне қатысты пікірталастарға да тоқталып, әлеуметтік желілерде айтылып жүрген олардың тәуелсіздік пен аумақтық тұтастыққа қатер төндіреді деген қауіптердің қате екенін, не түсінбеушіліктен туындағанын, не әдейі арандатушылық сипатта екенін атап өттім. Мұнда қолданыстағы заңнамада реттелмеген технологиялық жаңашылдықтарды енгізу жоспарланып отырған аумақтар туралы сөз болып отыр. Мысал ретінде АХҚО тәжірибесін келтірдім: онда ерекше құқықтық режимнің арқасында финтех-жобалардың едәуір бөлігі тартылды. 2018 жылы біз Қазақстанда криптовалюталардың айналымы мен оларды реттеу қажеттілігі туралы депутаттық сауал жолдағанымызды еске салдым (https://t.me/peruash/13009), алайда сол кезде Данияр Ақышев басқарған Ұлттық банк, керісінше, олардың айналымына тыйым салған еді. Соның салдарынан Қазақстан заманауи қаржы технологияларын дамытуда шамамен сегіз жылға артта қалды.
Сол секілді Алатау аумағы да ерекше мәртебеге лайық, өйткені онда урбанистика, инфрақұрылым және инновациялар саласындағы жаңа технологияларды дамыту жоспарланып отыр. Біздің партияда бұл жоба аясында қолдану көзделген, оның ішінде Көлсай, Шарын шатқалы және басқа да туристік нысандардың әлеуетін арттыруға бағытталған пилотсыз ұшу жүйелерінің таныстырылымы өткен болатын (https://akzhol.kz/kk/blog/azhol-dempartiiasn-ortal-kesesnde-azastan-respublikasnda-pilotsz-aviaciial-zhjelerd-damtu-tarbnda-dgelek-stel-tt). Қазақстан әлемнің озық экономикаларымен қатар дамуды көздесе, бұл норманың аса қажетті екеніне сенімдіміз. Сарапшылардың бағалауынша, әлемде жыл сайын үш мыңнан астам жаңа тауар мен технология түрі пайда болады, ал олардың барлығын жалпы заңнама аясында жедел реттеу өте қиын. Сондықтан елдің алдыңғы қатарлы технологиялармен бір толқында дамуына мүмкіндік беретін эксперименттік аумақтар қажет.
Сонымен қатар, ерекше аймақтар туралы норма Республика тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығына қойылатын талаптардың өзгермейтіндігін қамтамасыз етеді.
Қызу талқылаудың нәтижесінде Парламенттегі және жергілікті мәслихаттардағы «Ақ жол» Демократиялық партиясының депутаттық фракциялары атынан партияның алдағы пленумында Ұлттық кеңеске Жаңа Конституция жобасын қолдауды және референдумға дайындық кезеңінде оны түсіндіру жұмыстарына барынша белсенді қатысуды ұсыну туралы шешім қабылданды.
