Климаттық өзгерістер Орталық Азия елдерінің экономикаларына барған сайын қаттырақ әсер етіп, тасқын, құрғақшылық, аптап ыстық пен басқа да табиғат құбылыстарының қатерін арттырып отыр. Десе де, аймақта мұндай апаттардан қорғайтын қаржылық тетіктер жеткілікті деңгейде дамымаған. БҰҰ Даму бағдарламасының (БҰҰ ДБ) сарапшылары «Климаттық және табиғи апаттарға төзімділік: Орталық Азияда сақтандыру мен қаржылық шешімдерді әзірлеу» атты есебінде осындай қорытынды жасайды. Біз аталған зерттеудің басты тұжырымдарын зерделеп, климаттық қатерлерден сақтандыруды дамыту еліміз үшін қандай мүмкіндіктерге жол ашарына зер салып көрдік.
Жоғары климаттық қатер аймағы
Сарапшылардың айтуынша, Орталық Азия елдері климаттық өзгерістер салдарынан зардап шегуі мүмкін ең осал аймақтардың қатарына жатады. Бұл жерде әңгіме тек температураның көтерілуі мен су жетіспеушілігінде ғана емес, жиі қайталанып жатқан экстремалды табиғат құбылыстары жайында да болып отыр. Халықаралық ұйымдардың бағалауынша, еліміздің аумағының едәуір бөлігінде су тасқыны мен құрғақшылықтан бастап, көшкін түрлері, орман өрті мен жер сілкінісіне дейінгі табиғат апаттарының қаупі жоғары. Бұл аймақтың инфрақұрылымына, ауыл шаруашылығы мен экономикалық тұрақтылығына тікелей әсер етеді.
Зерттеудің басты тұжырымдарының бірі ретінде Орталық Азия елдерінде климаттық және табиғи апаттардан қорғайтын сақтандыру деңгейінің төмендігі назарға алынған. Көп жағдайда апаттардан келген шығын мемлекеттік бюджет немесе халықаралық көмек есебінен жабылады да, ал сақтандыру құралдарының рөлі шектеулі деңгейде қалып отыр.
Сақтандыру саласындағы әлеуеті зор көшбасшы
Қазақстан – аймақтағы ең үлкен экономикаға ие, урбандалу (қалаға шоғырлану) деңгейі жоғары және өнеркәсіп секторы, соның ішінде мұнай-газ бен тау-кен өндіру саласы дамыған мемлекет. Бұл бизнес пен экономикаға тәуекелдерді басқарудың неғұрлым күрделі қаржылық тетіктерін енгізуге мүмкіндік береді.
Еліміздің сақтандыру нарығы қазірдің өзінде тұрақты даму үдерісін көрсетіп отыр. Қаржы реттеушісінің деректеріне қарағанда, 2025 жылдың қорытындысы бойынша елімізде сақтандыру сыйақыларының көлемі 1,7 трлн теңгеге жетіп, алдыңғы жылмен салыстырғанда 12,5%-ға артқан. Сақтандыру секторының активтері 25%-дан аса өсіп, 3,9 трлн теңгеге жуықтады. Жасалған сақтандыру келісімшарттарының саны 18 миллионнан асып жығылды.
Жалпы алғанда, Қазақстан аймақтағы сақтандыру нарығы ең жоғары дамыған елдердің қатарына кіреді.
Орталық Азия елдеріндегі жағдай
Орталық Азияның басқа елдерінде сақтандыру нарығы біздің мемлекетімізге қарағанда баяу дамып жатыр. Бұл әсіресе табиғи және климаттық қатерлерден қорғау сегментінде айқын байқалады. Дүниежүзілік банктің Global Financial Development Database халықаралық салыстырмалы деректеріне сәйкес, non-life сақтандыру сыйлық-ақыларының ІЖӨ-дегі үлес көрсеткіші бойынша Қырғызстанда бұл деңгей шамамен 0,197%, Тәжікстанда – 0,286%, ал Қазақстанда – 0,472%-ды құрайды. Бұл біздің еліміздегі сақтандыру инфрақұрылымының салыстырмалы түрде алғанда жоғары дамығанын көрсетеді.
Қырғызстанда су тасқыны, сел көшу мен құрғақшылық қатерлері жоғары, алайда соған қарамастан сақтандыру жүйесі жеткілікті дамымаған. Мемлекеттік бағдарламалар ауыл шаруашылығын да ішінара қамтығанымен, осал таптардың сақтандыру құралдарына қолжетімділігі шектеулі күйінде қалып отыр.
Тәжікстанда су тасқыны, көшкін мен зілзала қаупі бар. Алайда сақтандыру нарығы тым шағын, ал тәуекелдерді қаржыландыратын мемлекеттік тетіктердің дамуы көңіл көншітпейді.
Түрікменстанды алаңдатып отырған басты климаттық қатер – құрғақшылық. Дегенмен мұнда да сақтандыру секторы төмен деңгейде, ал табиғи апаттардан сақтандырудың мемлекеттік бағдарламалары жоқтың қасы.
Өзбекстан су тасқыны, құрғақшылық және жер сілкіністерімен жиі бетпе-бет келеді. Кейінгі жылдары ауыл шаруашылығын сақтандырудың қанатқақты бағдарламалары пайда болғанымен, климаттық апаттардан сақтандыру жүйесі әзірге шектеулі шамада жұмыс істеп тұр.
Құдайы көршілерімізбен салыстырғанда біздің еліміздің қаржылық инфрақұрылымы мен реттелетін сақтандыру нарығы едәуір жоғары даму деңгейін көрсетіп отыр. Бұл тәуекелдерді басқарудың заманауи құралдарын, соның ішінде параметрлік сақтандыруды, климаттық және апаттық облигацияларды енгізуге мүмкіндік береді.
Табиғи апаттың құны
Климаттық қатерлер қазірдің өзінде еліміздің экономикасына айтарлықтай ықпал етіп отыр. Халықаралық қаржылық институттардың бағалауынша, табиғи апаттар жыл сайын аймақ мемлекеттерін жүз миллиондаған доллар көлемінде шығынға батырады. Соның ішінде біздің еліміз де экстремалды табиғат құбылыстарына жиі ұшырап жүргені әмбеге аян.
Оның нақты бір мысалы – кейінгі жылдары орын алған көктемгі су тасқындары. Мәселен, 2024 жылы еліміздің бірнеше аймағында болған тасқын салдарынан 100 мыңнан аса адам баспанадан айырылып, орасан зор шығынға ұшырағаны мәлім. Билік тарапынан инфрақұрылымды қалпына келтіру, баспана салу мен зардап шеккен отбасыларды қолдауға қосымша қаражат бөлінді. Мұндай оқиғалар мемлекеттік қаржыға түсетін жүктеменің жоғарылығын көрсетіп, тәуекелдерді бөлуге арналған сақтандыру тетіктерін жетілдірудің маңызын айғақтайды.
Ауыл шаруашылығын цифрлық сақтандыру мәселесі
Табиғат құбылыстарынан зардап шегетін ең осал саланың бірі – аграрлық сектор. Біздің еліміз әлемдегі ең ірі ауыл шаруашылық жерлеріне ие мемлекет, атап айтқанда, салалық ведомстволардың дерегінше, ауыл шаруашылығы алқаптары 200 млн гектардан астам жерді құрайды.
Құрғақшылық, ауа температурасының құбылмалылығы және ылғалдың аздығынан ел экспортының едәуір бөлігін жабатын дәнді дақылдар өнімділігіне айтарлықтай зиян келуі мүмкін. Мұндай жағдайда аграрлық тәуекелдерді сақтандыру экономикалық тұрақтылықтың маңызды құралы саналады.
Кейінгі жылдары елімізде ауа райы ахуалын мониторингілеудің автоматтандырылған жүйелерін және спутниктік деректерді пайдалана отырып, аграрлық сақтандыру жүйесіне цифрлық шешімдерді енгізу басталды. Дегенмен, сарапшылардың айтуынша, бұл жүйенің әлеуеті әзірге толыққанды пайдаланылмай келеді.
Жаңа сақтандыру құралдары
БҰҰ ДБ есебінде еліміз климаттық қатерлерді басқарудың инновациялық құралдарын енгізу үшін жоғары әлеуетке ие екені айтылған. Соның бірі – параметрлік сақтандыру, яғни бұл жүйеде төлемдер белгілі бір табиғи көрсеткіштерге, атап айтқанда жауын-шашын деңгейі немесе зілзала күші белгіленген шамаға жеткенде автоматты түрде жасалынады.
Тағы бір келешегі зор бағыт – табиғи апаттарға арналған облигациялар және климаттық облигациялар. Аталған қаржылық құралдар табиғи апаттардан туындауы мүмкін шығындарды жабу мен климаттық өзгерістерге бейімделу жобаларын қаржыландыру үшін инвестиция тартуға мүмкіндік береді.
БҰҰ қандай реформаларды ұсынады?
Дегенмен сарапшылар сақтандыру жүйесін дамытуда әлі де белгілі бір мәселелер бар екенін айтады. Әңгіме сақтандыру тетіктерінің мемлекеттік тәуекелдерді басқару жүйесіне толыққанды интеграцияланбауы жайында болып отыр. Кейбір жағдайда сақтандыру өнімдері климаттық қауіптің ерекшелігін толық ескере бермейді немесе ауыл тұрғындары мен шағын бизнес өкілдері үшін олар қолжетімсіз.
Халықтың қаржылық сауаттылығының төмендігі де саланың дамуына кедергі болып отыр. Көп адам сақтандыруды қағаз жүзіндегі процедура ғана деп ойлап, мүлік пен кірісті қорғайтын құрал ретінде санамайды.
БҰҰ сарапшылары сақтандыру тұрақтылығын дамыту үшін кешенді шаралар ұсынған. Соның қатарында заңнаманы жетілдіру мен сақтандыру нарығын реттеу, тұтынушылар құқығын қорғауды күшейту, сақтандыру саласында мамандар дайындау мен қаржылық сауаттылық бағдарламаларын кеңейту секілді бағыттар бар.
Еліміздің жаңа мүмкіндіктері
Ұзақмерзімді келешекте аталған ұсыныстарды іске асыру еліміздің климаттық және экономикалық күйзелістерге төзімділігін айтарлықтай арттырады. Халық пен бизнесті сақтандырумен кеңірек қамту төтенше жағдайлар кезінде мемлекеттік бюджетке түсетін жүктемені төмендетуге және табиғи апаттардан кейін экономиканың тезірек қалпына келуіне мүмкіндік бермек.
Осылайша, климаттық қатерлерді басқарудың сақтандыру құралдарын жетілдіру орнықты дамудың маңызды элементіне айналады. Орталық Азиядағы ең үздік сақтандыру нарығына ие болып отырған біздің еліміз үшін бұл экономиканың ішкі тұрақтылығын арттырып қана қоймай, климаттық қатерлерді сақтандырудың аймақтық жүйесін қалыптастыруда маңызды рөл ойнауға жол ашады.
