Елімізде жаңа Конституция жобасын қабылдау жөніндегі референдум жақындаған сайын қоғамдағы белсенділік те күшейіп келеді. Соңғы жүргізілген әлеуметтік зерттеу нәтижелері халықтың бұл мәселеге жоғары қызығушылық танытып отырғанын көрсетеді. Сауалнама деректеріне сәйкес, ел азаматтарының басым бөлігі жаңа Конституция жобасымен таныс және референдумға қатысуға ниетті. Бұл жағдай елдегі конституциялық реформаның қоғамдық талқылаудан тыс қалмағанын аңғартады, деп жазады Egemen.kz.
2026 жылдың 16 ақпаны мен 4 наурызы аралығында жүргізілген қоғамдық пікір сауалнамасы 17 облыс пен республикалық маңызы бар үш қаланы қамтыды. Зерттеуге 18 жастан асқан 8 мың азамат қатысқан. Репрезентативті іріктемеге негізделген зерттеудің статистикалық қателік деңгейі ±3,02% құрайды. Сауалнама нәтижелері халықтың конституциялық өзгерістерге қатысты белгілі бір көзқарас қалыптастыра бастағанын көрсетеді.
Конституциялық реформа туралы хабардарлық
Зерттеу нәтижесі бойынша, респонденттердің 67,1 пайызы жаңа Конституция жобасының мазмұнымен толық немесе ішінара таныс екенін айтқан. Ал 27,3 пайызы жобаның талқыланып жатқанын естігенін жеткізген. Бұл көрсеткіштер қоғамның басым бөлігінің конституциялық реформалардан хабардар екенін аңғартады.
Сарапшылардың пікірінше, мұндай деңгейдегі хабардарлық кездейсоқ емес. Соңғы жылдары конституциялық өзгерістер қоғамдық кеңістікте жиі талқыланып келеді. БАҚ-тағы жарияланымдар, сарапшылардың пікірлері және түрлі қоғамдық талқылаулар азаматтардың назарын осы тақырыпқа аударған.
Сонымен бірге зерттеу жаңа Конституция жобасына қатысты көзқарастың негізінен оң екенін көрсетеді. Сауалнамаға қатысқандардың 90,9 пайызы жаңа Конституцияны қабылдауды қолдайтынын білдірген. Оның ішінде 67,1 пайызы толық қолдайтынын айтса, 23,8 пайызы көбіне қолдайтынын жеткізген.
Дегенмен қоғамдық пікір әрдайым біркелкі болмайды. Респонденттердің 4,6 пайызы жаңа Конституцияға қарсы екенін білдірсе, тағы 4,5 пайызы нақты шешім қабылдамағанын айтқан. Бұл көрсеткіштер қоғамда белгілі бір пікір алуандығының бар екенін де көрсетеді.
Қандай нормалар қолдауға ие?
Сауалнама нәтижелері жаңа Конституция жобасындағы кейбір ережелер қоғам тарапынан ерекше қолдау тапқанын байқатады. Әсіресе қоғамның құндылықтарына және азаматтардың құқықтарын қорғауға қатысты нормалар жоғары қолдау көрсеткішіне ие.
Атап айтқанда, табиғатқа ұқыпты қарау қағидатын Конституцияда бекіту идеясын респонденттердің 95 пайызы қолдаған. Бұл экологиялық мәселелердің қоғам үшін маңызды тақырыпқа айналғанын көрсетеді.
Сондай-ақ мәдениет, білім, ғылым және инновация құндылықтарын бекіту нормасы 91,6 пайыз қолдауға ие болған. Цифрлық ортада азаматтардың дербес деректерін қорғау мәселесін 89,9 пайыз респондент қолдаған.
Некені ер мен әйел арасындағы ерікті әрі тең құқықты одақ ретінде айқындау нормасын да қоғамның едәуір бөлігі қолдайтынын білдірген. Бұл ұсынысқа 86,7 пайыз респондент оң көзқарас танытқан.
Сарапшылар мұндай нәтижелер қоғам үшін маңызды құндылықтар қатарына экология, білім, технологиялық қауіпсіздік және әлеуметтік институттардың тұрақтылығы кіретінін көрсетеді деп есептейді.
Қоғамдық талқылаудың сипаты
Зерттеу нәтижелері конституциялық реформаның талқылануы көбіне бейресми ортада жүріп жатқанын көрсетеді. Респонденттердің 40,1 пайызы бұл мәселені отбасы мүшелерімен талқылайтынын айтқан. Ал 29,9 пайызы достары мен таныстары арасында пікір алмасатынын жеткізген.
Әріптестер арасында талқылау үлесі 24,2 пайызды құрайды. Бұл деректер конституциялық реформаның тек саяси немесе сараптамалық деңгейде ғана емес, күнделікті өмірде де талқыланып жатқанын көрсетеді.
Сонымен бірге азаматтар жаңа Конституция туралы пікір қалыптастыруда көбіне сарапшылардың көзқарасына сүйенетінін айтқан. Сауалнамаға қатысқандар заңгерлерге, саясаттанушыларға, әлеуметтанушылар мен аналитиктерге, журналистерге, азаматтық қоғам өкілдеріне және депутаттарға сенім білдіретінін жеткізген.
Референдумға қатысу ниеті
Зерттеудің маңызды көрсеткіштерінің бірі – азаматтардың электоралдық белсенділігі. 2026 жылдың 15 наурызында өтетін республикалық референдумға қатысуға ниеттілердің үлесі 74,8 пайызды құрап отыр.
Бұл көрсеткіш халықтың елдегі маңызды саяси процестерге қызығушылық танытып отырғанын көрсетеді. Сонымен бірге бұл деңгей референдум нәтижесінің қоғамдық легитимдігіне әсер ететін маңызды фактор саналады.
Дауыс беруге қатысуды жоспарлап отырған азаматтардың басым бөлігі жаңа Конституцияны қолдауға ниетті екенін айтқан. Олардың 90,9 пайызы референдумда «қолдаймын» деп дауыс беруді жоспарлап отыр.
Ақпарат көздері қандай?
Зерттеу нәтижелері азаматтардың референдум туралы ақпаратты негізінен цифрлық медиадан алатынын көрсетеді. Респонденттердің 34,8 пайызы ақпаратты әлеуметтік желілердегі жазбалардан алады.
Интернет-басылымдардағы жаңалықтар екінші орында тұр – 32,1 пайыз. Ал теледидар жаңалықтарын 30,6 пайыз респондент негізгі ақпарат көзі ретінде атаған.
Сонымен қатар әр бесінші азамат ақпаратты әлеуметтік желілердегі қысқа видеолар арқылы алатынын айтқан. Бұл қазіргі ақпараттық кеңістікте цифрлық форматтардың ықпалы артып отырғанын көрсетеді.
Қоғамдық белсенділік белгісі
Сауалнама нәтижелері ел азаматтарының конституциялық реформаға бейжай қарамайтынын көрсетеді. Халықтың басым бөлігі жаңа Конституция жобасын әзірлеу барысында қарапайым азаматтардың пікірі белгілі бір деңгейде ескерілді деп есептейді.
Дегенмен кез келген қоғамдық сауалнама белгілі бір кезеңдегі көңіл күйді ғана көрсетеді. Ал конституциялық өзгерістердің нақты бағасы уақыт өте келе, олардың құқықтық жүйеде қалай іске асатынына қарай қалыптасады.
Сондықтан референдум тек саяси рәсім ғана емес, қоғамның мемлекет дамуының жаңа кезеңіне қалай қарайтынын көрсететін маңызды индикатор ретінде қарастырылады. Ал оның нәтижесі Қазақстандағы конституциялық реформалардың келесі бағытын айқындауға ықпал етуі мүмкін.
