Бүгінгі Қазақстан жаңа тарихи кезеңге қадам басты. Бұл өзгерістердің өзегінде Конституция ғана емес, қоғамның санасын жаңғыртуға бағытталған жаңа құндылықтар жүйесі жатыр. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткендей, «Әділетті Қазақстанды Адал азаматтар құрады». Бұл – жай ғана ұран емес, мемлекеттіліктің жаңа идеологиялық бағдары.
Жаңартылған Конституция Қазақстанның құқықтық мемлекет ретіндегі бағытын жаңа мазмұнмен толықтырды. Оның басты мақсаты – мемлекеттік институттарды жетілдіру ғана емес, заң үстемдігіне негізделген жаңа қоғамдық мәдениетті қалыптастыру.
Конституцияның 1-бабында Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтыратыны және адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең қымбат қазынасы екені нақты белгіленген. Бұл норма мемлекеттік қызметтің де басты өлшеміне айналуға тиіс.
Заң үстемдігі – өркениетті қоғамның өлшемі
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің Конституцияның 30 жылдығына арналған халықаралық конференциядағы сөзінде:«Заңға бағыну мен тәртіп қоғамның күнделікті өмір салтына айналуы керек», – деп атап өтті.Бұл ой мемлекеттік аппараттың ғана емес, бүкіл қоғамның қызмет қағидатына айналуы тиіс.
Конституцияның 4-бабына сәйкес мемлекеттік билік тек Конституция мен заңдар негізінде жүзеге асырылады. Ал 34-бап әрбір азаматқа Конституцияны және заңдарды сақтау міндетін жүктейді.
Алайда заңды білу жеткіліксіз. Заңды құрметтеу – құқықтық мемлекеттің ең маңызды белгісі. Сондықтан бүгінгі күні Мемлекет басшысы ұсынған «Заң және тәртіп» идеологиясы құқық қорғау органдарының ғана емес, барлық мемлекеттік органдардың қызмет философиясына айналып отыр.
Бұл қағидат қоғамда үш маңызды құндылықты орнықтыруды көздейді:
- заң алдындағы теңдік;
- жауапкершіліктің бұлтартпауы;
- азаматтардың мемлекетке деген сенімін нығайту.
Мемлекеттік қызмет – халыққа қызмет етудің жоғары мәдениеті
Мемлекеттік қызмет бүгінде әкімшілік функцияларды орындаумен ғана шектелмейді.
Ол – қоғамға қызмет ету мәдениеті.
Әрбір мемлекеттік қызметші қабылдайтын шешімінде Конституцияның рухын басшылыққа алуы қажет. Себебі азамат үшін мемлекет ең алдымен заң мәтіні емес, мемлекеттік қызметшінің күнделікті әрекеті арқылы көрінеді.
Егер мемлекеттік қызметші заңды сақтаса, азаматқа құрметпен қараса, әділ шешім қабылдаса – мемлекетке деген сенім артады.
Егер керісінше болса, Конституцияда бекітілген қағидаттардың өзі қоғам үшін қағаз жүзіндегі норма болып қала береді.
Сондықтан кәсіби құзыреттілік пен адалдық бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар.
«Адал азамат» – жаңа қоғамдық идеал
Ұлттық құрылтайдың «Әділетті Қазақстан – Адал азамат» атты отырысында Президент: «Елімізде жаңа қоғамдық этика қалыптасуы керек. Онда елдің бірлігі, әділдік, заң мен тәртіп, сенім және жауапкершілік үстем болуы қажет… Осындай ізгі қасиеттің бәрін бойына сіңірген жанды – Адал азамат деп айтуға болады», – деген болатын.
Бұл тұжырым мемлекеттік қызметтің де жаңа сапалық моделін айқындайды.
«Адал азамат» – заңды бұзбайтын адам ғана емес.
«Адал азамат» – қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінетін тұлға.
«Адал азамат» – мемлекет мүлкін жеке пайдасынан жоғары қоятын азамат.
«Адал азамат» – әділ еңбек етіп, адал табыс табатын, кәсіби шешім қабылдайтын, өз ісіне жанашырлықпен қарайтын тұлға.
Дәл осындай азаматтар көбейген сайын қоғамда құқықтық мәдениет те, қоғамдық сенім де нығая түседі.
«Таза Қазақстан» – тазалықтың жаңа философиясы
Соңғы жылдары жүзеге асырылып жатқан «Таза Қазақстан» бастамасы көбіне сенбіліктермен байланыстырылып жүр.
Алайда оның мәні әлдеқайда терең.
Тазалық – көшеден басталып, санада жалғасады.
Тазалық – жұмыс орнындағы тәртіп.
Тазалық – мемлекеттік қаражатқа ұқыпты қарау.
Тазалық – ашық басқару.
Тазалық – жемқорлыққа мүлдем төзбеу.
Тазалық – азаматқа сапалы қызмет көрсету.
Конституцияда мемлекеттің негізгі қызмет қағидаттарының бірі ретінде жоғары экологиялық мәдениетті қалыптастыру арнайы көрсетілген. Бұл норма табиғатты қорғаумен қатар қоғамдық жауапкершілік мәдениетін қалыптастыруды да көздейді.
Сондықтан «Таза Қазақстан» – ең алдымен таза сана, таза ниет, таза басқару деген ұғым.
Конституция – құқықтық құжат қана емес, қоғамдық келісім
Конституция мемлекет пен азаматтың өзара жауапкершілігін белгілейді.
Ал оны өмірге енгізетін негізгі күш – мемлекеттік қызмет.
Заң үстемдігі сот залында ғана емес, халыққа қызмет көрсету орталығында, әкімдік қабылдауында, мемлекеттік сатып алуда, білім беру ұйымында, ауруханада және әрбір мемлекеттік мекемеде көрінуі тиіс.
Президенттің «Заң және тәртіп» идеологиясы, «Адал азамат» тұжырымдамасы және «Таза Қазақстан» бастамасы бір-бірінен бөлек жобалар емес.
Олар бір мақсатқа қызмет етеді. Ол – құқықтық мемлекет құру, қоғамдағы сенімді нығайту және жауапты азаматтық мәдениетті қалыптастыру.
Бүгінгі мемлекеттік қызметші – тек заң орындаушы емес. Ол – Конституциялық құндылықтардың күнделікті өмірдегі жаршысы.
Өйткені Конституцияның күші оның баптарында ғана емес, сол баптарды адал орындайтын адамдардың іс-әрекетінде.
А.Сабалакова,
ҚР Президенті жанындағы мемлекеттік басқару академиясының Абай облысы бойынша филиалының директоры
