Білім – қоғамның дамуы мен елдің болашағын айқындайтын маңызды құндылықтардың бірі. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында азаматтардың білім алу құқығына кепілдік берілген. Ата Заңның 33-бабында мемлекеттік оқу орындарында тегін орта білім алу, жоғары білімге қол жеткізу және білім беру жүйесіне қойылатын негізгі талаптар айқындалған.
Мемлекеттік мектептерде орта білім алу тегін
Конституцияның 33-бабының бірінші тармағына сәйкес, Қазақстан Республикасы азаматтарының мемлекеттік оқу орындарында ақы төлемей орта білім алуына кепілдік беріледі. Сонымен қатар бастауыш және негізгі орта білім алу міндетті болып саналады.
Бұл норма әрбір баланың әлеуметтік жағдайына қарамастан білім алуына мүмкіндік береді. Яғни мемлекеттік мектептерде оқитын балалар үшін орта білім алу тегін болуы тиіс.
Мұндай кепілдік білім беру саласындағы тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етуге және балалардың сапалы білім алуына жағдай жасауға бағытталған.
Жоғары білім алуға әр азаматтың құқығы бар
33-баптың екінші тармағында Қазақстан Республикасы азаматының заңға сәйкес жоғары оқу орындарында жоғары білім алуға құқығы бекітілген.
Бұл талап мектеп бітірген жастардың колледждер мен жоғары оқу орындарында білімін жалғастыруына құқықтық негіз қалыптастырады. Жоғары білім алу тәртібі мен оған қойылатын талаптар тиісті заңнамамен реттеледі.
Сонымен қатар Конституцияның бұл нормасы барлық азаматқа жоғары білімді міндетті түрде тегін алу құқығы беріледі дегенді білдірмейді. Жоғары оқу орындарында білім алу заңда белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады.
Жекеменшік оқу орындарында оқу ақылы
Конституцияның 33-бабының үшінші тармағында жекеменшік оқу орындарында ақылы білім алу заңда белгіленген негіздер мен тәртіп бойынша жүзеге асырылатыны көрсетілген.
Яғни мемлекеттік және жекеменшік білім беру ұйымдарының қызметінде белгілі бір айырмашылық бар. Жекеменшік оқу орындарында білім алу құны мен төлем тәртібі тиісті талаптарға сәйкес белгіленеді.
Бұл ретте білім беру ұйымдары заңнамада көзделген талаптарды сақтауға міндетті.
Барлық оқу орны бірыңғай білім стандарттарына сай болуы керек
Ата Заңның 33-бабының төртінші тармағына сәйкес, мемлекет жалпыға міндетті білім беру стандарттарын белгілейді. Барлық оқу орнының қызметі осы стандарттарға сәйкес келуге тиіс.
Бұл талап еліміздегі білім беру ұйымдарында оқытудың негізгі сапалық өлшемдерін қалыптастыруға бағытталған. Яғни мектептің немесе жоғары оқу орнының мемлекеттік не жекеменшік болуына қарамастан, оның қызметі белгіленген білім стандарттарына сай болуы қажет.
Қазақстандағы білім беру жүйесі зайырлы сипатқа ие
Конституцияның 33-бабының бесінші тармағында Қазақстан Республикасының аумағындағы білім беру ұйымдарында білім мен тәрбие беру жүйесі зайырлы сипатқа ие екені жазылған. Бұған рухани (діни) білім беру ұйымдары жатпайды.
Бұл білім беру жүйесінің діни ұйымдардан бөлек, зайырлы қағидаттарға негізделетінін білдіреді. Ал арнайы діни білім беру ұйымдары осы норманың ерекшелігі ретінде қарастырылған.
Білім алу құқығы – ел болашағының кепілі
Конституцияның 33-бабы азаматтардың білім алу құқығын қорғап қана қоймай, мемлекет пен білім беру ұйымдарының осы саладағы міндеттерін де айқындайды.
Тегін орта білім алу мүмкіндігі, жоғары білімге қол жеткізу құқығы және бірыңғай білім стандарттарының белгіленуі – білім беру саласының негізгі құқықтық негіздері.
Сондықтан білім алу құқығы әрбір азамат үшін маңызды конституциялық кепілдік болып саналады. Ал оны жүзеге асыру – мемлекеттің, білім беру ұйымдарының және қоғамның ортақ міндеті.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының Конституциясы, 33-бап.
