Semeitany.kz — Сөз бостандығы мен ақпарат алу құқығы азаматтардың қоғамдық өмірге белсенді қатысуына мүмкіндік беретін маңызды конституциялық кепілдіктердің бірі. Бұл құқықтар адамның өз ойын еркін білдіруіне, қажетті ақпаратты іздеуіне және қоғамдағы маңызды мәселелер жөнінде пікір қалыптастыруына негіз болады.
Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енген жаңа Конституциясында сөз бостандығы мен ақпарат алу құқығына ерекше мән берілген. Атап айтқанда, Ата заңның 23-бабында сөз бостандығына, ғылыми, техникалық және көркем шығармашылық еркіндігіне кепілдік берілетіні бекітілген.
Сөз бостандығы – азаматтың негізгі құқығы
Сөз бостандығы әрбір адамның өз көзқарасын білдіруіне, қоғамдық мәселелерді талқылауына және пікір алмасуына мүмкіндік береді. Бұл құқық демократиялық қоғамның қалыптасуы мен дамуына ықпал етеді.
Азаматтардың еркін пікір білдіруі қоғамдағы өзекті мәселелерді ашық талқылауға, түрлі көзқарастарды ескеруге және қоғамдық диалогты дамытуға жағдай жасайды.
Сонымен қатар сөз бостандығы адамның өз пікірін білдірумен ғана шектелмейді. Ол ақпарат іздеу, алу және тарату мүмкіндігімен де тығыз байланысты.
Ақпарат алу құқығы және ашық қоғам
Конституцияның 23-бабында әркімнің заңмен тыйым салынбаған тәсілдер арқылы ақпаратты еркін алу және тарату құқығы қарастырылған.
Ақпаратқа қолжетімділік азаматтардың елде болып жатқан өзгерістерден хабардар болуына, мемлекеттік органдардың қызметі туралы мәлімет алуына және қоғамдық маңызы бар мәселелерді түсінуіне мүмкіндік береді.
Бұл ретте бұқаралық ақпарат құралдарының рөлі ерекше. Журналистика қоғамды шынайы әрі тексерілген ақпаратпен қамтамасыз етуге, маңызды оқиғаларды жариялауға және түрлі пікірлердің ашық айтылуына ықпал етеді.
Ақпараттық технологиялардың дамуы азаматтардың ақпарат алу мүмкіндіктерін кеңейтті. Бүгінде жаңалықтар сайттары, әлеуметтік желілер мен цифрлық платформалар қоғамдық пікір қалыптастырудың маңызды алаңына айналды.
Алайда ақпараттың жылдам таралуы оның дұрыстығын тексеру қажеттілігін де арттырып отыр. Сондықтан сөз бостандығымен қатар ақпараттық жауапкершілік пен медиасауаттылықтың маңызы зор.
Цензураға тыйым салу – маңызды конституциялық қағидат
Жаңа Конституцияның 23-бабында цензураға тыйым салынатыны бекітілген.
Бұл қағидат ақпарат тарату еркіндігін қамтамасыз етудің маңызды құқықтық негіздерінің бірі болып саналады.
Сонымен бірге сөз бостандығы шексіз құқық емес. Оны жүзеге асыру барысында өзге адамдардың құқықтары мен заңды мүдделері сақталуға тиіс. Ақпарат тарату заңнамада белгіленген талаптарға сәйкес жүргізіледі.
Шығармашылық еркіндік және зияткерлік меншік
Конституцияда сөз бостандығымен қатар ғылыми, техникалық және көркем шығармашылық еркіндігіне де кепілдік берілген.
Бұл ереже азаматтардың ғылыммен айналысуына, жаңа технологияларды дамытуына, әдебиет пен өнер саласында шығармашылықпен айналысуына құқықтық негіз қалыптастырады.
Сондай-ақ зияткерлік меншік заңмен қорғалады. Бұл авторлардың, өнертапқыштардың және шығармашылық қызметпен айналысатын азаматтардың құқықтарын сақтауға бағытталған.
Құқық пен жауапкершілік қатар жүреді
Сөз бостандығы мен ақпарат алу құқығы ашық әрі жауапты қоғам қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.
Азаматтардың өз пікірін еркін білдіруі, ақпаратқа қол жеткізуі және қоғамдық талқылауларға қатысуы мемлекет пен қоғам арасындағы байланысты нығайтады.
Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Конституцияның 23-бабы сөз бостандығын, ақпарат алу және тарату құқығын, шығармашылық еркіндікті қамтамасыз ететін маңызды құқықтық кепілдік болып табылады.
Бұл құқықтарды құрметтеу және жауапкершілікпен пайдалану демократиялық қағидаттарды нығайтуға, құқықтық мәдениетті арттыруға және азаматтық қоғамды дамытуға ықпал етеді.
