«Биыл ұлы Абай Құнанбайұлының туғанына 180 жыл толады. Мен осыдан бес жыл бұрын ұлы ойшылдың туғанына 175 жыл толуына орай Семейде абайтанушы ғалымдармен кездестім, сол кезде Абай институтын құру туралы ұсыныс айттым. Бүгінде бұл бастама цифрлық платформа форматында іске асырылды, яғни біздің диаспоралар мен басқа да шетелдіктерге қазақ тілін үйрету құралы ретінде жұмыс істеп тұр»,- деді Президент Ұлттық құрылтайда.
Мемлекет басшысының Абай институтын дамыту туралы тапсырмасына сәйкес Шәкәрім университетіндегі «Абай және ұлттық руханият» орталығының жетекшісі Ақмарал Смағұлованың пікірін сұрап білген едік.
— Ақмарал Төлеуғазықызы, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы, Ұлттық құрылтайдың ІV отырысында сөйлеген сөзінде Абай институтын дамыту туралы тапсырма берді. Президенттің айтуынша, бес жыл бұрын Семейде абайтанушы ғалымдармен кездесу барысында сөз болған Абай институтын құру туралы ұсынысы бүгінде цифрлық платформа ретінде іске асырылған. Қасым-Жомарт Кемелұлы оны толыққанды мәдени-ағарту мекемесіне айналдыру қажеттігі туралы айтты. Бұл туралы сіздің ойыңыз қандай?
— Мәдени жылнамаға зер салсақ, биыл хакім Абай Құнанбайұлының туғанына 180 жыл толып отыр. Мемлекет басшысы Қ.Тоқаев «Той тойлау үшін емес, ой-өрісімізді кеңейтіп, рухани тұрғыдан дамуымыз үшін өткізілмек»,- деп осыдан бес жыл бұрын Абай мерейтойын атап өтудің мазмұнды ғибратын баса көрсетіп берген еді. Ал биылғы Ұлттық құрылтайдың IV отырысында Президент еліміздің рухани жаңғыруы жолындағы маңызды бастамаларды қолға алуға шақырды. Әлемнің бірнеше елінде жұмыс істеп тұрған Гете институты, Конфуций институты сынды Абай институты да әлемдік мәдени орталыққа айналуы үшін барымызды салуымыз қажет. Мемлекет басшысы өз сөзінде Қытай, Түркия, Моңғолия және басқа да мемлекеттерде осындай орталықтар ашылатынын айтып, Сыртқы істер министрлігі мен «Отандастар» қорына Мәдениет және ақпарат министрлігімен бірлесіп тиісті жұмыстарды жалғастыруды тапсырды. Бұл бастама қазақ елінің рухани болмысын халықаралық кеңістікте танытуға мүмкіндік берер еді.
Иә, бүгінде Шайсұлтан Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының жетекшілігімен 2020 жылдан бері abai.institute цифрлық платформасы жұмыс істеп тұр. Жоба аясында қазірге дейін әлемнің ондаған елдерінде офлайн курстар ашылып, жыл сайын жүздеген қандастар мен шетелдіктер қазақ тілін үйреніп келеді. Айталық 2020 жылы Германия, Ресей, Түркия, Франция, Иран қатарлы бес елде 50-ден астам тыңдаушыға қазақ тілі үйретілсе, 2021 жылы 7 мемлекетте 90, 2022 жылы 192 тыңдаушы қамтылыпты. Яғни қазақ тілін үйренгісі келетін шетелдіктер жыл сайын артып келеді. Бұл әлем жұртының еліміздің мәдениетіне, тіліне деген ерекше қызығушылығын аңғартады.
— Сіздің ойыңызша, Абай институты қай бағытта жұмыс істеуі керек және қазақ мәдениетіне не береді? Болашағы қандай деп ойлайсыз?
— Абай институтында қоғамға, әдебиетке пайдалы жобалар жасалып, Абай арқылы қазақты әлемге танытудың мазмұнды шаралары қолға алынса, рухани өмірімізге серпін болар еді.
Ең алдымен Абай институтының концепциясын шегелей түсу қажет. Ұлы Абай әлемдік деңгейдегі тұлға десек те, оның шығармаларының бүкіл дүниежүзілік дәрежеде әлі де кеңінен таныла қоймауы бізді ойландыруы керек. Абай шығармаларын өзге тілдерге кімдер аударып жүр, олардың сапасы қандай деген сұрақтарға мониторингтік сараптама қажет. Сонда ғана «Абай арқылы қазақты әлемге танытамыз» деген қағиданың негізі айқындала түспек.
Абайды ұлтымыздың мәдени капиталы ретінде қалай насихаттаймыз? ХХІ ғасыр оқырманы Абайды түсіне алып жүр ма? Қазіргі қоғам сұранысына сай Абай шығармаларын қалай түсіндіреміз? Міне бұлар Абай институтында басты назарға алатын сауалдар болу қажет. Қасым-Жомарт Кемелұлы атап өткендей, «Абай институты негізгі серіктес елдердің бәрінде төл мәдениетімізді насихаттайтын орталық болуға тиіс».
— Шәкәрім университетіндегі өзіңіз жетекшілік етіп отырған «Абай және ұлттық руханият» орталығының жұмысы туралы қысқаша баяндап өтсеңіз. Орталықта қандай жаңашыл жобалар жүзеге асуда?
— Шәкәрім университетінің «Абай және ұлттық руханият» ғылыми орталығының жұмыс істеп тұрғанына сегіз жылдай уақыт болды. Орталықтың негізгі бағыты – абайтану, шәкәрімтану, алаштану, әдеби өлкетану мәселелері. Осы тақырыптарға қатысты орталық қызметкерлерінің зерттеу еңбектері, Шәкәрім Құдайбердіұлының 1911-1935 жылдары шыққан кітаптарының репринттік басылымы жарық көрді. Сонымен қатар орталық ғалымдары жалпы білім беретін мектептің 5-11 сыныптарына арналған абайтану оқулықтарының авторлары. Бүгінгі таңда орталықта бірнеше гранттық жобалар жүзеге асырылуда. Abaitanu.kz, shakarim.kz сайттары іске қосылып, жұмыс істеп тұр. Басты мақсатымыз – Абайдың, Шәкәрімнің шығармаларын, оның аудармаларын, сол шығармаға сай өнер туындыларын, ғалымдар пікірлері сынды мәліметтерді бір ғана интерфейстан толық оқу қолжетімділігін арттыру. Сонымен қатар, қазіргі сөз өнері және тәуелсіздік дүниетанымын (Абай облысы бойынша ақын-жазушылардың шығармашылығын талдау) ғылыми тұрғыдан кешенді зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Абайтану, шәкәрімтану бағыты бойынша еліміздің түкпір-түкпірінен жиналған озық тәжірибелі, білікті әдіскер мұғалімдер арасында тәжірибе алмасу тұрақты түрде өткізіліп отырады.
- Сұхбатыңызға рақмет
Сұхбаттасқан Жадыра ТӨЛЕГЕНҚЫЗЫ
