Қазіргі уақытта адамдардың күнделікті өмірі цифрлық технологиялармен тығыз байланысты. Телефондағы жеке мәліметтер, банк шоттары, әлеуметтік желілердегі жазбалар мен хат-хабарлар адамның жеке өмірінің бір бөлігіне айналды. Осыған байланысты жеке ақпараттың қауіпсіздігі мен құпиялылығын сақтау мәселесі ерекше маңызға ие. Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясында бұл құқықтар 21-бапта бекітілген.
Жеке өмірге қол сұғуға болмайды
Конституцияның 21-бабының бірінші тармағына сәйкес, әр адамның жеке өміріне қол сұғылмауына және жеке әрі отбасы құпиясының болуына құқығы бар.
Бұл дегеніміз – адамның жеке өміріне қатысты мәліметтер заңмен қорғалады. Сонымен қатар цифрлық технологияларды қолдануды қоса алғанда, дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан қорғалу құқығына кепілдік беріледі.
Мәселен, адамның жеке мәліметтерін оның келісімінсіз немесе заңды негізсіз жинау мен пайдалану осы құқыққа қатысты мәселе туындатуы мүмкін. Сондықтан әр азамат өзінің жеке ақпаратына кімнің және қандай мақсатта қол жеткізетінін білуі маңызды.
Банк шоттары мен хат-хабарлар құпия сақталуы тиіс
Ата Заңның 21-бабының екінші тармағында банк операцияларының, жеке салымдар мен жинақтардың құпиясы заңмен қорғалатыны көрсетілген.
Сонымен қатар хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу, пошта хабарламалары және байланыс құралдары арқылы берілетін өзге де хабарламалардың құпиясына кепілдік беріледі.
Бұл талап азаматтардың жеке қаржылық және ақпараттық қауіпсіздігін қорғауға бағытталған. Яғни адамның жеке хат-хабарын немесе банк мәліметтерін заңсыз таратуға және пайдалануға жол берілмеуі керек.
Алайда Конституцияда бұл құқықтарды шектеу мүмкіндігі де қарастырылған. Мұндай әрекеттерге тек заңда белгіленген жағдайларда және көзделген тәртіппен ғана рұқсат етіледі.
Азаматтар өздеріне қатысты ақпаратпен таныса алады
21-баптың үшінші тармағында мемлекеттік органдар, қоғамдық бірлестіктер, лауазымды адамдар және бұқаралық ақпарат құралдары әр адамға өзінің құқықтары мен мүдделеріне қатысты құжаттармен, шешімдермен және ақпарат көздерімен танысу мүмкіндігін қамтамасыз етуге міндетті екені жазылған.
Бұл норма азаматтардың өздеріне қатысты ақпаратты білуіне және заңды мүдделерін қорғауына мүмкіндік береді.
Мысалы, азаматқа қатысты белгілі бір шешім қабылданса немесе оның құқықтары мен мүдделеріне әсер ететін құжат әзірленсе, ол заңда белгіленген тәртіппен сол материалдармен танысуға құқылы.
Бұл баптың цифрлық замандағы маңызы қандай?
Бүгінде жеке деректерді қорғау мәселесі бұрынғыдан да өзекті. Азаматтар түрлі интернет платформаларын пайдаланады, онлайн төлем жасайды, электронды қызметтерге тіркеледі және жеке мәліметтерін цифрлық жүйелерге енгізеді.
Осындай жағдайда Конституцияның 21-бабы әр адамның жеке өмірі мен ақпараттық қауіпсіздігін қорғауға құқықтық негіз қалыптастырады.
Ата Заңда бекітілген бұл норма жеке мәліметтердің заңсыз пайдаланылуына жол бермеуге, банк және хат-хабар құпиясын сақтауға, сондай-ақ азаматтардың өз құқықтары мен мүдделеріне қатысты ақпаратқа қол жеткізуіне бағытталған.
Сондықтан әрбір азамат жеке деректерінің қорғалуына мән беріп, өзінің конституциялық құқықтарын білуі қажет. Өйткені жеке өмірге қол сұғылмау – адамның негізгі құқықтарының бірі.
Дереккөз: Қазақстан Республикасының Конституциясы, 21-бап.
