Жалғасы
ЖӘМКЕН
Балалық шақты еске алсам, алдымен ауылдастарым көз алдыма келеді. Солардың ішінде көрші Жәмкен жеңгеміздің бейнесі санамда балалық шақтың тәтті елесіндей болып сақталып қалыпты…
Қыстың ақ түтек боранында келін әкелуге шыққан шана әлі есімде. Шананың үстінде үлкен тұлып, астында бір қыздың тағдыры келе жатқанын ол кезде кім білген…
Бір-бірімен туыстай болып кеткен көршілердің қуанышы да, қайғысы да ортақ еді. Ол кезде ауыл деген бір үй, бір жүрек сияқты болатын. Бір шаңырақта шаттық болса, соны бүкіл ел болып бөлісетін.
Бір күні таңғы шай үстінде анам мен әкемнің әңгімесінен көрші Сембай ағамыздың үлкен ұлы Қабдығалидың келін әкелгелі жатқанын естіп қалдым. Мен үшін «келін түсіру» деген үлкен бір жұмбақ, қызыққа толы дүние сияқты еді. Қыстың қақап тұрған аязды күндерінің бірі. Ауыл сол күні ерте оянғандай еді. Қорадағы малдарын жайлап болған көрші-қолаң жаппай келін түсіруге дайындық жасап жатқан Сембай ағаның үйіне бет алды: біреулер шымылдық дайындауға кіріссе, енді біреулер қазан-ошақтың қамына кірісті, әйелдер жағы самаурынның түбін қозғап, дастарқанға не қоямыз деп ақылдасуда. Ер адамдар сыртта, аткөліктің бабын жасап, әр іске бір-бірінен қалмай көмектесіп жүрді.
Әкемнің шанасы мен үлкен тұлыбы да сол күнгі қарбаластың негізгі бөлшегіне айналды. Тұлыптың иісі, шананың сықыры, үлкендердің сыбырлап сөйлеген дауысы — бәрі-бәрі менің балалық жадымда көмескі сурет болып емес, тірі күйінде сақталып қалыпты.
Ал «келінді тұлыпқа орап әкеледі» дегенді естігенде, менің көз алдыма қалың тұлыптың ішінен жарық шашып, үлбіреген хор қызы шыға келетіндей елестеді. Дәл сол сәтте мен үшін тұлып та, келін де, бүкіл ауыл да бір сәтке ертегіге айналып кеткендей, бөлек бір әлем сияқты көрінген. Қазір ойласам, ол күндер тек бір келіннің түсуі емес, ауыл адамдарының бір-біріне деген сыйластығы мен тұтастығын әйгілеген сәттер екен. Сол ортақ қуаныштың ішінде менің де балалық шағым сағыныш болып қалып қойғандай…
Қараңғылық ерте түсетін қыстың кеші. Көрші ауыл жақтан хабар тосқан үлкендермен бірге біз де әлсін- -әлсін жолға көз тігудеміз… Алдымен алыстан шананың сықыры естілді. Үлкендер соны танып, «келін келе жатыр» деді. Сол сәтте бүкіл ауылдың назары бір нүктеге қарай ауған… Әйелдер кимешектерін түзеп, балалар жол жиегіне жүгіріп шықты. Мен де үлкендердің арасында асыға күткен сәтті қарап тұрдым.
Шананың үстіндегі тұлып маған тым үлкен әрі биік көрінді. Оның ішінде кім отырғанын анық көрмесем де, сол тұлыптың өзі бір құпия, бір қасиетті дүние секілді еді. Келіннің жүзі көрінбесе де, ауылға жаңа бір тыныс, жаңа бір үн кіріп келе жатқаны сезілді.
Үлкендер әбігер, ал біз, балалар, сол күннің өзгеше екенін сезіп тұрдық. Дауыстар да бөлек, адамдардың жүрісі де салмақтырақ сияқты. Мен шанадан көз алмай қарап тұрдым. «Келін қандай екен? Әдемі ме екен? Бізге қарай ма екен?» деген ойлар мазамды алды. Бірақ ол жаққа жақындауға болмайтынын іштей түсініп, өз орнымда тып-тыныш тұра бердім. Сол үнсіз күту менің балалық шағымдағы ең ұзақ сәттердің бірі болып қалған сияқты.
Келінді үйге кіргізіп, шашу шашылып, шымылдық құрылған соң, бізге ол жаққа жол жоқ еді. Бірақ тыйым салынған жер қиялды одан сайын қоздырады екен. Шымылдықтың іші маған ертегідегі құпия бөлме секілді — ол жаққа тек үлкендер ғана кіре алатын, ал бізге тек қиялдау ғана қалғандай…
Кейін түсіндім: шымылдық жас келіннің жаңа өмірге қадам басқан сәттегі шегі екен. Ал мен үшін ол балалық қиялдың ең жарық, ең жұмбақ перделерінің бірі болып қалып қойды. Мен шымылдықтың ар жағында не болып жатқанын көзіме елестетіп тұрдым да, ептеп кіріп кеттім. Халқымыздың шымылдық тұту дәстүрін бүгінгі жастар біле бермейді. Қазақ үшін ақтықтың, шаңырақтағы қуаныштың символы сияқты болған. Айтпақшы, осы шымылдық жайлы ел аузында мынандай бір аңыз да бар:
«Қабыл мен Әбілден соң Хауа ана үшінші ұлын босанады. Атын Шиш қойыпты. Артынша Жебірейіл періште пейіштен шымылдық әкеп, бөлмесіне құрыпты.
Хауа ана:
– Бұл не үшін? — дейді.
Жебірейіл:
— Ібілістің теріс назары балаға түспесін. Ол бөбекке сұқтанып қарауға тырысады. Кесапаты тиетін болса, нәрестең шетінеп кетуі мүмкін. Мұхамбет пайғамбардың нұры осы балаға ауысады. Сондықтан сырт көзден барынша сақтан, – дейді.
Содан бастап мұсылмандар келін түсіргенде, сәби туылғанда, шымылдық тартып, бөтен кісілердің назарынан сақтанатын болыпты.
Сонымен, көрші Жаңа Күш ауылындағы Жетпіс ақсақалдың ай десе аузы, күн десе көзі бар аппақ сұлу қызы Жәмкен біздің ауылға келін болып түсті. Анадан ерте айырылып, екі көзі көрмейтін әкесіне, мектеп жасындағы бауырларына сүйеу болып жүрген, тіршілікке ерте араласқан бойжеткенді ауыл халқы қуанышпен, үлкен үмітпен қарсы алды… Ауыл бір сәтке болса да күйкі тірлікті ұмытып, бақыт құшағына енген сәт еді…
Ажары аппақ, ұзын шашты, жымиғанда екі бетінде шұңқыры ойнайтын сұлу келінге біз, балалар, қызыға қарадық. Біз үшін ол ертегіден шыққандай еді. Ал үлкендер Жәмкен жеңгемізді үйдің ырысы, ошақтың иесі, үндемей күйкі тірліктің бәрін көтеріп кететін құтты келін деп қабылдағанын бала болсақ та жүрекпен сезіндік.
Содан бері талай күндер, талай жылдар да өтті. Жәмкен жеңгеміз екі баланың анасы атанғанда, біз де бойжетіп қалғанбыз. Қазақ ауылындағы әйел бақытты болса да, бақытын сыртқа жарияламайтын, ауырса да, ауырғанын білдірмейтіндігімен де ерекше болған ғой… Жәмкен жеңгеміз біз көрген періште қалпынан айнымады, жымиғаны болмаса, ешқашан қатты күлмейтін, бірақ үйдің ішіндегі тіршіліктің бәрі соның қолымен тындырылатын.
Бір жазда демалысқа ауылға келгенімде көрші үйден шыққан айқай-шу елең еткізді. Жүк тиеген көліктің кабинасында отырған Жәмкен жеңгемізді көрдім. Жүзінде үрей де жоқ, өкініш те жоқ, тек әлденеге мойынсұнған үнсіздік бар еді. Жанындағы ересек әйел ашуланып, көрші апай мен оның айналасындағыларға қатты-қатты әлденелерді айтты да, машинаға отырып кете барды.
Сол күні сұлу жеңгеміздің тағдыры бір-ақ ауыз сөзбен шешілгенін естідік… Қабдығали аға қаладан бір сұлуды ертіп келіпті. Адалдықты өмірінің өлшемі санаған, қулық атаулыны білмейтін аңқау болмысымен Жәмкен жеңгеміз келген қонақтың кім екенін сұрамай-ақ дастарқан жайып, шай құяды, адал асын алдына тартады. Ал сол сәтте ол өз тағдырының сол дастарқанның үстінде үнсіз үгітіліп жатқанын сезбепті. Күйеуінің «Мен мына қызға үйленемін» деген сөзі оның өмірін бір сәтте ғана екіге бөледі.
Жәмкен жеңгемізді сол күні көрші Шаған поселкесінде тұратын апайы келіп алып кетті. Ұлы мен қызы атасы мен әжесінің қолында қалды.
Ол үнсіз кетті… Айқайламады, ешкімге кінә да артпады, ешкімнен араша да сұрамады. Артына бұрылып та қарамады — қараса, жүрегі үзіліп кететіндей сезінген шығар… Қазақ ауылының әйелі көбінесе өз тағдырын талқыламайды, таласқа салмайды. Оның көнбістігі — көну емес, қайсар сабыр; момындығы — әлсіздік емес, ішкі тәкаппарлық. Сондықтан оның тағдыры көбіне айқай-шусыз, сотсыз, куәсіз шешіліп жатады. Жәмкен жеңгеміздің де кетуі қашу да, тағдырмен келісім де емес, өз қадірін сақтап қалудың соңғы жолы болатын… Үнсіз кеткен әйел — жеңілген әйел емес. Ол тек тыныш өмір сүруді таңдаған, бірақ рухын ешкімге таптатпаған адам.
Арада жылдар өтті. Менің оқуымды бітіріп, облыстық газетте қызмет істеп жүрген кезім. Ауылға бардым. Атаанам да өмірден өтіп кеткен. Олардың көзін көргендердің де қатары сиреген… Ауыл да өзгеріпті, ескі үйлердің біразы қирап, орнына жаңалары салынған. Уақыт та адамдардың жүзін ғана емес, үнін де өзгертіп кеткендей.
Көшеде келе жатып, құдық басындағы бір әйелге көзім түсті. Иығына иықағаш салып, екі шелекті толтыра көтеріп келеді екен. Жанымдағы ауылдасым: —
Жәмкен ғой, — деді жай ғана сыбырлап. — Ауылға көшіп келген. Кейінгі тиген күйеуі де жайсыздау. Балалары көп…
Мен тоқтап қалдым. Алдымда тұрған баяғы шымылдық ішіндегі хор қызындай аппақ жеңгеміз дегенге сенгім келмеді. Тағдыр адамның өмірін ғана емес, өңін де өзгертіп жіберетінін сол сәтте анық ұқтым. Бұрын да көп сөйлемейтін, бірақ өмірдің бар салмағын ішінде сақтап, үнсіз көтеріп келген әйел еді. Ауыл оны ұмытты ма, ұмытпады ма, кім білсін… Ал ол ауылды ұмытпаған екен. Бәлкім, бауыр еті қос балапанын амалсыз артта қалдырып кеткендігі де ауылға қайта оралуына себеп болған шығар. Иықағашқа асылған екі шелекпен су көтеріп бара жатқан Жәмкен жеңгеміздің артынан мен де еріксіз ілестім. Қадам аттаған сайын шелектер теңселіп келеді. Сол теңселісте бар ғұмырдың ырғағы бардай. Бір шелекте – қас қағым сәтте өте шыққан бақытты күндері, ақталмай қалған үміт, айтылмай қалған арман, жарыққа шығып үлгермеген сенімдер. Екіншісінде — үнсіз кеткен жылдар мен артта қалған балалардың көзге көрінбейтін, бірақ жанды қажытқан сағынышы.
Ол шелектерді көтеріп келе жатқан — бір ғана әйел емес еді. Ол өзінен бұрынғыны да, өзінен кейінгіні де арқалап келе жатқан тағдыр болатын. Иықтағы ағаш қана емес, жүрекке байланған ауырлық та, рухы қанша мықты болғанымен, табиғаты нәзік әйелдің екі иығына салмақ түсіргенін байқау қиын емес еді… Теңселе басқан әйелдің иығына артқан шелектердегі су төгілмей келеді. Төгілмесіне ол да үйреніп кеткендей. Тағдырдың екі басын тең ұстап, бүкіл ғұмырын өз иығына артып өткен ол су емес, өзінің басындағы бейнетін арқалап бара жатқандай көрінді.
Су төгілмесін деп теңселген әр қадамы өмірде ештеңені төкпей, ешкімге сездірмей өтуге тырысқан сабырдың белгісі еді… Сол сәтте түсіндім: кей әйелдер өмірден өтпейді, олар өмірдің өзін көтеріп өтеді. Ал біз кейде сол ауырлықтың жанынан байқамай ғана өтіп бара жатамыз.
Қазір Жәмкен жеңгеміз де бұл дүниеде жоқ.
Бірақ иығына ағаш салып, екі шелекті көтеріп келе жатқан әйелді көрсем, жүрісінен Жәмкен жеңгемді көремін. Әйел кетсе де, әйел көтерген тағдыр ауылда әлі де бар-ау деген ой да көңілде қылаң береді.
ПОЛИГОН ЖАРАЛАҒАН БЕСІКТЕР
Бір ауылда тұрдық, бір көшеде жүрдік, бір ауаны жұттық, ядролық сынақтың уымен үнсіз тыныстап, тіршілікті бөлістік. Бүгін олар бұл дүниеде жоқ. Араларында арттарында Құран оқыр ұрпақ та, атын атап жоқтар тұяқ қалмағандары да бар.
Бұл — жеке адамдардың ғана емес, көзге көрінбейтін, бірақ ұрпақтың тамырына терең бойлап кеткен қасіреттің салдары. Жер ғана уланған жоқ, талай тағдыр да жараланды. Сол жарадан талай ғұмыр ұрпақсыз үзілді.
Осы жолдар үнсіз кеткен сол ауылдастарымның рухына арналады. Бұл көмілген ақиқаттың үстіне қойылған белгі деп білерсіздер.
Бұл 1972 жылдың қысы еді. Кенже бауырым Бекболат әлі құндақта. Біз бәріміз бала болатынбыз. Қыстың түндері ұзақ, ал ауыл үйінің тыныштығы тым қою еді. Бір күні сол тыныштық бұзылды… Түн ортасында түпкі бөлмеде жатқан апайым Рауза бізді оятты. Дауысы үрейлі шықты. Үйдің шамы жанған сәтте көз алдымызды көк түтін басты. Ештеңе көрінбейді. Түтіннің иісі тамаққа тығылып, тынысты қысады. Балалық қорқыныштың өзі сол түтінмен бірге өкпеге кіріп бара жатқандай еді.
Әкем жалма-жан есікті айқара ашып, көрші үйге қарай жүгірді. Көп ұзамай Баяхмет аға мен Кәмәл апай бастаған көршілер жиналып, бірімізді көтеріп, бірімізді сүйемелдеп далаға шығарған соң азаматтар пешті бұзып, не болғанын анықтауға кірісті. Сөйтсек, қыстың ызғарынан қашып, мұржаның үстіне шығып жылынған қаңғыбас мысықтардың бірі қалғып кетіп, ішке құлаған екен. Сол күйі түтін жолын бітеп, үйді көк түтінге тұншықтырыпты.
Санаулы минутқа кешіксек, әулетімізбен бірге жоқ болар едік.
Бала болсақ та сол түн маған ауыл деген ұғымның шын мағынасын ұқтырды: қауіп келгенде әркім өзін емес, алдымен өзгені ойлайтын орта. Бізді ажалдан арашалап қалған сол үнсіз бірлік еді.
Көрші үйде Баяхмет аға мен Кәмәл апай тұратын. Ол кезде қойшылардың ауқатты тұратын шағы еді. Ауыл адамдары мотоциклді арман етіп, «Запорожецті» байлықтың белгісіндей көрген заманда, ауылдағы жалғыз «Москвич» осы үйдің ауласында тұратын.
Бәрі бар еді. Бір ғана нәрсе жоқ болатын. Бала.
Әкем, рулас болғандықтан, Кәмәл апайды «қарындасым» дейтін. Перзентке зар болған Кәмәл апай бір күні әкемнен: — Бір балаңды берсеңші…- деп сұрағанын естідім.
Әкемнің қабағы қатайып кетті:
— Детдомда бала аз емес қой. Менің далада жатқан балам жоқ, — деді.
Кәмәл апайдікі тағдырдың тығырығына тірелген адамның шарасыздығынан туған өтініш екені белгілі. Әкемнің жауабы да қатыгездіктен емес, перзентін кім бере салсын!?
Жылдар өтті. Баяхмет аға да дүниеден озды. Үлкен үйде Кәмәл тәте ғана қалып, жалғыздықтың тауқыметін тартып, ол да өмірден өтті…
Семей сынақ полигонында қырық жыл бойы жүргізілген ядролық қаруды сынау адамдардың денсаулығына да, айналадағы табиғи ортаға да орны толмас зиян келтірді. Халықтың айықпас ауруға шалдығуы мен өлімі күрт артты.
Ал ауыл үшін ол күнделікті өмірге айналған қасірет еді. Полигон зардабы талай шаңыраққа орны толмас қайғы әкелді. Бір көршіміздің үйінде Ілияс атты бала мүгедек болып туды. Екінші көршінің Рымбек деген баласы «мәңгілік бала» болып өтті. Тізе берсек, бұл тізім тым ұзын. Ана құрсағына бала бітпей қалған әулеттер болды. Талай сәби жарымжан болып дүниеге келді. Тіпті аң екеш аң да бұл өңірден ауып кетті.
Жер шегінді. Тіршілік шегінді.
Ядролық сынақтардың апатты зардабы уақыт өткен сайын әлсіреген жоқ, қайта күшейе түсті. Ол бір ұрпақпен тоқтамады, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, барған сайын қатерлі сипат алды. Бұл зардапты жою халықты емдеу, сауықтыру, оңалту, әлеуметтік қорғау және аумақты дамыту жөніндегі кешенді шараларды талап етті. Бірақ үзілген ұрпақты, жоғалған денсаулықты ешқандай қаулы қайтара алмады.
Бір перзенттің күлкісін ести алмай, өмірінің соңында ащы суға сүйеніп қалған әйелдер де болды… Бала үні шықпаған үйді ешқандай қымбат дүние де, байлық та жылыта алмайды екен. Перзентсіз өткен өмір — бір ғана адамның емес, тұтас бір өңірдің трагедиясы. Бұл — ядролық сынақтардың көзге көрінбейтін, бірақ ең ауыр зардабы. Жарылыстар жерді ғана емес, әулеттердің тамырын қиды. Кей тағдырды бірден, кей тағдырды үнсіз мүжіп бітірді.
Жер әлі жазылған жоқ. Кәмәл тәте — сол жазылмаған жараның адам кейпіндегі дәлелі…
Оразбектің Мәриясы
Ол кісіні ешкім «Мария» деп атаған емес.
Ауылда оның аты Оразбектің Мәриясы еді.
Адамның өз аты болмай, біреудің атымен өмір сүруі де мүмкін екен…
Оразбек ата екеуі шағын ғана қараша үйде тұрды. Екеуі ғана. Балалары болмады. Қыстың ұзақ кештерінде Мәрия апайдың ұршығы тоқтамайтын. Ұршық айналған сайын, бір ауылдың тіршілігі жіпке түсіп, бірге айналып жатқандай еді. Анам ғана емес, ауылдағы өзге әйелдер де қол ақысын беріп, түбіт пен жүнін соған тапсыратын. Мәрия апамыз ауылдағы шағын жіп иіру фабрикасы ғана емес, тіршіліктің өз жүрегі сияқты еді. Ұршықтың үні сағаттың тықылы секілді емес, уақыттың өз деміндей естілетін: үзілмейтін, бір қалыптан жаңылмайтын, бір сәтке тоқтаса, өмірдің өзі тұрып қалғандай сезілетін.
Мәрия апай ешқашан асықпайтын. Бірақ ешқашан тоқтамайтын. Оның ғұмыры да сол ұршық секілді — үнсіз еңбек, іштей қажытқан сабыр, сыртқа шықпаған мұңнан тұратын. Ұршық айналған сайын бір тағдыр жіпке түсіп жатқандай, бір адамның ғана емес, тұтас бір өмірдің салмағы сол жіңішке талшыққа сыйып бара жатқандай еді.
Үлкендердің әңгімесінен білетінім: ол балалар үйінде өскен, тегі орыс қызы екен, бірақ орысша бір ауыз сөз білмейтін. Өмірі түгелдей қазақша өтті. Таңдау жасауға мүмкіндігі болмаған тағдыр — ең ауыр тағдыр. Ұлт пен тіл — кейде адамның еркі емес, өмірдің үкімі. Адам өз тағдырын өзі таңдамағанымен, соған бейімделіп өмір сүруге мәжбүр болатыны белгілі.
Оразбек ағаның Мәриясын біздің ауылға, қазақ ауылына қайдан, қалай әкелгенін ешкім сұрамаған. Кей тағдырлар сұрақты көтермейді, үнсіз қабылдауды ғана қажет етеді. Бірақ Мәрия апайдың жан түкпірінде өшпей қалған бір үрей бар екенін бәріміз білетінбіз… Ауыл ішінде «орыстар келіп қалыпты» деген сөз шыға қалса, ол кенет ұршығын тоқтатып, көлеңкеге сіңіп кететін. Сол сәтте ұршықтың үні ғана емес, бүкіл үйдің тынысы да тына қалатын. Уақыт өзі де демін ішіне тартып алғандай, бір сәтке өмір де тоқтап қалғандай болатын.
Неден қорықты? Кімнен жасырынды? Мүмкін, жетімхананың суық қабырғасы, бөтендік, қорғансыздық, өзге болудан туған жара жадында мәңгі қатып қалған болар. Адам жаңа өмір бастай алады, бірақ ескі үрейді өшіре алмайтын сияқты… Тағдырдың кейде адамды еркіндікке шығарғанымен, жадын тұтқында қалдыратынын да Мәрия апамызға қарап болжадық.
Ұршық қайта айналғанда ғана өмір қайта қозғалысқа түсетін. Бірақ сол қысқа үнсіздіктің өзі Мәрия апайдың ішкі әлемін ашып қоятын: ол тірі қалған, бірақ босаңсуға үйренбеген жан еді. Кейде маған ол жіпті емес, өз жүрегін иіріп отырғандай көрінетін. Ал жіптің әр талшығында үнсіз шыдам, жасырын қорқыныш, өмірмен бітпейтін күрес бар сияқты.
Сол ұршық жай зат емес, тағдырдың жүйкесі, уақыттың жүрегі, адамның ішкі жарасының дыбысы сияқты көрінеді, маған. Балалары болмады. Оның ұрпағы ұршықтан шыққан жіптер еді. Сол жіптер бір үйді жылытты, бір баланы орады, бір ананың қолын босатты. Бір адамның ғұмыры бүтін бір ауылдың тіршілігіне айналып кете алады екен.
Ешкілері көп болатын. Бір туғанда бес-алты лақтан келетін. Сол лақтардың секірісі ғана ұршықтың үнін бөліп жіберетін. Сол сәттерде Мәрия апайдың жүзі жұмсарып, бір сәтке болса да өмірдің ауырлығын ұмытып, лақтарын қызықтап, еркелетіп, сөйлесіп жүретін…
Оразбек аға соғыстан қайтқан солдат еді. Екеуі де өмірге өкпесін артпай өткен сияқты. Ұршық айналғандай, ғұмыр да үнсіз айналып барып тоқтады.
Оразбектің Мәриясы солай өмірден өтті.
Полигон жаралаған бесіктер — халықтың жадындағы жазылмайтын тыртық. Топыраққа сіңген у уақыт өте кетуі мүмкін, ал адам жанына сіңген үрей ұрпақ ауысса да өшпейді. «Бесік жырымен» тербелуі тиіс сәбидің тыныш ұйқысын бұзған жарылыстың жаңғырығын халық ұмыта алар ма екен… Сынақтың ауадан тараған уынан тараған дерттің азабын арқалаған адамдар өз тағдырын әлі күнге өзі үнсіз көтеріп келеді.
Полигон картадағы нүкте емес. Ол — ұлттың жүйкесіне түскен із. Адам мен жер арасындағы сенімнің сынған тұсы. Сол сенім қайта қалпына келмейінше, бесік тыныш ұйықтай алмайды. Бұл өткенді қазбалау үшін немесе кінә тағу үшін де емес…
Полигон жаралаған бесіктер — мемлекет пен адам арасындағы сенімнің сынған жері. Бесікті қорғау — биліктің ғана емес, ұлттың парызы. Егер бесік тағы да саясаттың құрбанына айналса, онда біз тарихтан ештеңе үйренбегенбіз деген сөз.
Бұл — жоқтау емес. Бұл — ескерту.
Риза АСАНҚЫЗЫ
