Елестетіп көріңіз: сіздің ұлыңыз, қызыңыз, бауырыңыз немесе жақын досыңыз соңғы кезде қатты өзгеріп кеткен. Бұрын ашық-жарқын, көңілді адам болса, енді тұйықталып, ашушаң. Ұйқысы бұзылған, бұрынғы достарымен араласпайды, жаңа адамдармен жиі кездеседі. Әңгімесінің көп бөлігі «шынайы жол», «ерекше миссия», «нағыз сенім» туралы бола бастайды.
Ал сіз оның айтқандарының кейбірі тым шектен шыққан, қоғамнан бөлектенген көзқарас екенін байқайсыз. Осындай жағдайлар кейде адамның деструктивті идеологияның ықпалына түскенін көрсетуі мүмкін. Мұндай қауіптің алдын алудың ең маңызды жолдарының бірі – діни сауаттылық.
Неліктен діни сауаттылық маңызды?
Діни сауаттылықты белгілі бір мағынада иммунитетке теңеуге болады. Мысалы, адам ағзасы түрлі ауруларға қарсы тұру үшін иммунитетке мұқтаж. Сол сияқты қоғам да түрлі жалған немесе радикалды идеологияларға қарсы тұру үшін білімге мұқтаж.
Бүгінгі таңда интернет арқылы кез келген адам өзін «діни ұстаз» немесе «насихатшы» ретінде таныстырып, түрлі идеяларды тарата алады. Әсіресе жастар әлеуметтік желілердегі бейнелерге, қысқа уағыздарға немесе эмоциялық үндеулерге тез сеніп қалуы мүмкін.
Мысалы, студент әлеуметтік желіден «барлық проблеманың шешімі – белгілі бір топқа қосылу» деген мазмұндағы бейнероликтерді көреді. Онда адамдарға «шынайы сенімге келсең, өмірің бірден өзгереді» деген уәде беріледі. Діни білімі жеткіліксіз адам мұндай сөздерді шындық деп қабылдап, сол топқа қызығушылық таныта бастайды.
Ал діни сауатты адам мұндай ақпаратқа бірден сенбейді. Ол:
– бұл ақпарат қайдан шықты?
– оны айтып отырған адамның білімі қандай?
– бұл пікір дәстүрлі діннің қағидаларына сәйкес келе ме? деген сұрақтарды қоя алады. Яғни діни сауаттылық адамға сыни ойлау қабілетін қолдануға мүмкіндік береді.
Қауіп қайдан туындайды?
Көп жағдайда деструктивті идеологияның мақсаты – адамның рухани дамуы емес. Олардың артында белгілі бір идеологиялық, саяси немесе қаржылық мүдделер болуы мүмкін.
Мұндай топтар адамдарды өз қатарына тарту үшін бірнеше тәсілді қолданады. Мысалы:
- адамның өміріндегі қиындықтарды пайдалану;
- «біз ғана дұрыс жолдамыз» деген түсінікті қалыптастыру;
- қоғамды «біз» және «басқалар» деп бөлу;
- адамның бұрынғы ортасынан алыстату.
Мысалы, бір жас жігіт жаңа таныстарымен жиі кездесіп, олардың пікірін ғана дұрыс деп қабылдай бастайды. Біртіндеп ол бұрынғы достарымен сөйлеспей қояды, отбасының пікірін тыңдамайды. Оның ойынша, тек өзінің жаңа ортасы ғана «ақиқат жолында».
Мұндай жағдайлар адамның дүниетанымын шектеп, қоғамнан оқшаулануына әкелуі мүмкін.
Қандай белгілерге назар аудару керек?
Дінге қызығушылық қалыпты құбылыс. Алайда кейде адамның мінез-құлқындағы өзгерістер алаңдаушылық тудыруы мүмкін. Мысалы:
- адамның сөздік қоры күрт өзгеруі;
- бұрын қолданбаған діни терминдерді жиі айту;
- жаңа, белгісіз адамдармен жиі араласу;
- бұрынғы достарынан алыстау;
- ашушаңдық немесе агрессияның пайда болуы;
- қоғамға немесе отбасы мүшелеріне теріс көзқарастың қалыптасуы.
Егер адам дінді дұрыс түсінсе, әдетте оның мінезі сабырлы, мейірімді бола түседі. Ал керісінше жағдайда – ашу, төзбеушілік, қатал пікірлер көбейсе – бұл белгілі бір теріс ықпалдың белгісі болуы мүмкін.
Мұндай жағдайда не істеу керек?
Егер жақын адамыңыздың өмірінде осындай өзгерістер байқалса, ең алдымен ашық әңгіме жүргізу маңызды. Қатты қысым көрсету немесе айыптау көбіне кері әсер береді.
Керісінше, адамның неге қызығып жүргенін түсінуге тырысып, сенімді ақпарат көздеріне жүгіну қажет.
Қазақстанда бұл бағытта арнайы дін мәселелерін зерттеу орталықтар, ақпараттық-түсіндіру топтары және мамандар жұмыс істейді. Олардың қатарында теологтар, дінтанушылар және психологтар бар. Олар азаматтарға кеңес беріп, дін мәселелері бойынша дұрыс түсінік қалыптастыруға көмектеседі.
Мұндай жұмыс көбіне ұзақ уақытты талап етеді. Себебі адамның дүниетанымын өзгерту оңай емес. Сондықтан бұл жерде отбасының қолдауы мен қоғамның түсіністігі өте маңызды.
Бүгінгі таңда діни сауаттылық – тек дін туралы білім ғана емес. Бұл – адамның сыни ойлау қабілеті, ақпаратты саралай білуі және қоғамдағы түрлі идеяларға саналы түрде қарауы.
Діни сауатты адам жалған уағыздар мен радикалды идеяларды ажырата алады, өз сенімін дұрыс түсінеді, басқа адамдардың сеніміне құрметпен қарайды, қоғамдағы бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтауға үлес қосады.
Сондықтан діни сауаттылықты арттыру – тек жеке адамның емес, бүкіл қоғамның қауіпсіздігі мен тұрақтылығы үшін маңызды міндет.
Ляйла Смайлова
Абай облысының дін істері басқармасы бөлімінің басшысы
