Абайдың мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-мұражайы тағы бір құнды жәдігермен толықты. Бұл ретте музей ғана емес, күллі қазақ халқы құнды олжаға кенелді десек болады. Нақтырақ айтсақ, аталмыш мұражайдың басшылығы Ресейдің Мәскеу қаласында Шәкәрім Құдайбердіұлына қатыс- ты ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу барысында Жаяу Мұса Байжанұлының еш жерде жарияланбаған тың суретін тапқан. Сурет өткен аптада Абайдың қорық-мұражайында ұйымдастырылған баспасөз мәслихатында таныстырылды.
Жаяу Мұса Байжанұлы 1835-1929 жылдары өмір сүрген қазақ халқының әйгілі әнші-сазгері, ақыны. Ол Павлодар облысының Баянауыл ауданындағы Жасыбай көлінің жағасы, Ақшоқы ал-қабында дүниеге келген. Жастайынан сауат ашып, білім ал-ған Мұса Байжанұлы ел ішіндегі әлеуметтік әділетсіздіктер мен сыртқы өктемдікті, сол өңірдің бай-болысы Шорман әулетінің іс-әрекетін әшкерелеген. «Ақ сиса» сияқты әлеуметтік теңсіздікті көрсеткен әндері де ел ішіне кеңінен тараған.
Сурет жайына келер болсақ, музей директоры Жандос Әубәкірдің айтуынша, фотосурет Мәскеудегі Ресей Ғылым академиясының Н.Миклухо-Маклай атындағы Этнология және Антропология институтының архивінде сақталған, этнограф Ф.А.Фиельструптың жеке архивінен 1927 жылы Қазақстан жеріне ұйымдастырылған экспедиция жазбаларын қарау барысында Жаяу Мұсаның суреті табылған.
— Суретті түсірген — ресейлік этнограф Федор Фиельструп. Этнографтың 10 папка жеке архивімен, түсірген суреттері және жазбаларымен танысу барысында қазақ халқына қатысты жиыны 150-ге жуық суреттің ішінен Мұса Байжанұлының суретін таныдық. Бұл сурет, біздің білуімізше, еш жерде жарияланбаған. «Ешкім көрмеген, еш жерде жарияланбаған суреттер» деп айту себебіміз — археология-лық институт мамандары архив құжаттарын бізге көрсету барысында суреттерді сол сәтте нөмірлеп отырды. Соған қарағанда, елімізден арнайы осы бағытта барған біз болуымыз керек,- дейді Жандос Мағазбекұлы.
{jcomments on}Әрине, суретке қарап, онда кімнің бейнеленгенін айту оңай, нақты дәйекпен дәлелдеу — өзге дүние. Мұражай басшылығы оның Жаяу Мұсаның суреті екендігіне нақты көз жеткізген.
— Ф.Фиельструп 1927 жылы Баянауылдан бастап Шыңғыстауға дейінгі қазақ өлкесін аралап, тұрмыс-салтымен, дәстүрімен, өнерімен, өмір сүру ерекшеліктерімен танысқан. Баянауылда Шорман әулетіне қонақ болған. Оның отбасын, Баянауыл өлкесін суретке түсірген. Сонымен қатар, Жаяу Мұсаға да арнайы барып жолыққан. Күнделігінде Федор Артуровичтің өзі «1927 жылдың 9 шілдесі, сенбі. Семіз Бұғы тауын айналып өттік. Ащысу өзенінің бойындағы ауылға тоқтадық. Бұрынғы әнші, 93 жасар қариямен кездесуге келдік» деп көрсеткен,- деген Ж.Әубәкір, күнделіктегі естелікпен қатар, екінші дәйек – суреттің артқы бетінде жазудың да бар екендігін айтты.
Этнограф сапары барысында көзімен көріп, көңіліне түйген қазақ халқының ұлттық ерекшеліктеріне, салт-дәстүрлеріне, тұрмыстық заттарына қатысты суреттер түсірген. 150-ге тарта суретін Аңшылық, Киіз үй, Костюм, Қазақтар, Шормановтар әулеті сынды тақырыптармен бөліп қойған. Мұса Байжанұлының суреті «Костюм» деп аталған 6 суреттің арасынан табылған. Суреттің теріс бетінде орыс тілінен аударғанда «Жаяу Мұса. 93 жас. Семей губерниясы, Павлодар уезі, Баянауыл. Ащысу. Қазақтар – Арғын Айдабол. 1927 жыл. Фиельструп» делінген.
Музей басшылығының айтуынша, түпнұсқадан көшірілген Жаяу Мұса Байжанұлының суреті мұражай қонақтарының назарына ұсынылады. Жаяу Мұсаның бұл суреті қазақ өнері мен тарихын зерттеушілер үшін, жалпы, өнерсүйер қауым үшін, құнды олжа екендігін тілге тиек еткен Жандос Мағазбек-ұлы әр түрлі бағытта зерттеу жұмыстарының әлі де жалғасатындығын айтты.
Әйгерім СӘРСЕНҒАЛИ, «Семей таңы»
